Kaya Sanatı

Fotpğraflar: Füsun Kavrakoğlu, Ulusal Arkeoloji Müzesi, Madrid, 2026.

Kaya sanatı, Paleolitik dönemin en önemli kültürel dışavurumudur. Kendini, mağara duvarlarında, sığınılan kaya altlarında göstermiştir. Bu sanatın birincil modelleri hayvanlardır; geometrik şekiller ve insan betimlemeleri daha azdır. Çizim ya da kazınarak yapılmış olan şekillerin yeri gelişigüzel değildir, özenle seçilmiştir ve motifler bir kompozisyon oluşturacak şekilde yerleştirilmiştir. Bu sanatsal çaba, bazen sık kullanılan bir yol kenarı ya da önemli bir nirengi noktasından görülecek şekilde yapılmışken bazıları ulaşılması zor, gizli saklı yerlere yapılmıştır.

Bu sanatsal olgu, Urallar’dan İber Yarımadası’na kadar uzanır; çağdaş bakış açısı ile algılamamız zor olsa bile, yaratıcıları için bir anlamı ve mutlaka ki önemi vardır.

Paleolitik sanat kendini taş duvarlar üzerinde (mağara sanatı – cave art) ve taşınabilir malzeme üzerinde (portable art) gösterir. Sanat, devrin insanının şifreli bir dil ile sembolik dünyasını ifade ettiği önemli bir araçtır.

Taşınabilir olanlar, fildişi küçük heykeller üzerine, taş plaketler üzerine, kemikler üzerine, silahlar ve avcılık malzemesi üzerine yapılmıştır.

İber Yarımadası’nda en yaygın olanlar hayvan betimlemeleridir.

Aşıboyası veya toprak boya, sarı ya da kırmızı demir cevherinden elde edilen doğal bir boyadır. Cevherin niteliğine göre; kırmızıdan turuncuya, kahverengiden sarı renge kadar çeşitlilik gösteren pigmentlerden oluşur. Sentetik boyaların geliştirilmesinden önce yaygın olarak kullanılmıştır. Kırmızı, demir oksitten olduğu gibi hematitten de elde edilebilen bir renktir.

Mağaralarda bulunan el betimleri iki farklı yöntemle yapılıyor: Elin ya da ellerin boyaya batırılıp mağara yüzeyine bastırılması ile elde edilen pozitif el baskı tekniği ile el ya da ellerin mağara yüzeyine konduktan sonra boya, kamış veya içi boş kemikten püskürtülerek yapılan negatif el baskı tekniği. Anadolu’da ilk defa tarihöncesi el figürleri Doğu Sandal Mağaraları’nda bulundu. Mersin’de, Orta Toroslar’daki mağaralarda, kırmızı aşıboyası kullanılarak yapılmış 29 adet el baskısı bulundu. Avrupa mağara sanatından günümüze ulaşan el betimleri üst paleolitik çağa tarihlenirken, Anadolu’dakilerin neolitik dönemde yapıldığı düşünülüyor.
İspanya’daki mağaralarda bulunan, fotoğrafta görülen ellerin, negatif el baskı tekniği ile yapıldığı görülüyor.

Yararlanılan Kaynaklar

Madrid Ulusal Arkeoloji Müzesi bilgilendirme levhaları.

Anadolu’nun Elleri, Orkun Hamza Kayci, Yaşar Ünlü, Sedat Ateş, Magma, Nisan 2018.

Aşıboyası, Vikipedia.