Faşizm Diktatörlük 49

Faşizm, eşitsizliği meşrulaştırır. Alman asıllı Amerikalı milyarder girişimci Peter Thiel’in (1967-) “doğal hiyerarşiler” teorisi, zenginlik ve gücün seçkin bir azınlığa ait olduğunu savunur.

‘Çürüme’ ve ‘Alçalma’ (2), Ergin Yıldızoğlu, Cumhuriyet, 26 Eylül 2024.

Frankfurt Okulu üyeleri 1930’ların başında Almanya’da siyaseten ilerici ve demokrat görünen işçiler arasında yaptıkları anketlerde bu kişilerin psikolojik katmanda tam birer otoritaryen olduğunu saptamıştır. Faşizm potansiyelinin rasyonel siyasi tercihlerden çok bu derin psikolojik yatkınlıklardan beslendiği gerçeği korkutucudur.

Toplumsal rahatsızlık kavramı, modern toplumun yarattığı yabancılaşma, deneyim yoksunluğu ve güvensizlik hissini ifade eder. Ajitatör, bu rahatsızlığı rasyonel siyasi programlar üreterek gidermeye çalışmak yerine durumu psikolojik bir düzleme taşır. Leo Löwenthal’ın ifadesiyle siyasi ajitasyon tersine psikanaliz olarak işleyen bir mekanizmadır. Bireyleri nevrotik eğilimlerden ve hüsran duygusundan kurtarmak yerine, bunları kalıcı bir siyasi bağlılığa dönüştürmeyi hedefler.

Ajitatör, sistem tarafından kandırılmış ebedi enayilerden bahseder; hissettikleri hüsranı ve aşağılanma duygusunu siyasi bir kimliğe dönüştürerek onları kendi rehberliğine muhtaç kılar. Komplo teması sürekli işlenir; bürokratlar, uluslararası finansörler, Yahudiler, komünistler gibi şeytani güçlerden bahsedilir. Otoriter lider, doğrudan ifadelerden kaçınarak sıklıkla imalara, kinayelere ve anlam kaydırmalarına başvurur; kelimelerin sözlük anlamlarını dönüştürür; demokrasiyi imtiyaz ve başkalarına zulmetme hakkı tanıyan bir araca indirger; kullandığı retorik doğrudan bilinçaltına seslenir; şiddeti takipçilerinin bilincinde normalleştirir ve meşrulaştırır.

Kapitalizmin krizleri derinleştikçe aşırı sağ ile merkez arasındaki çizgi giderek bulanıklaşır; toplumsal rahatsızlığı retorik araçlarla istismar etme siyasetin olağan işleyişine entegre olur. Hakikat sonrası (post truth) siyaset olarak adlandırılan dönemin temelleri işte bu retorik ve psikolojik araçların sağ popüler siyaset tarafından yeniden siyasetin merkezine taşınmasıyla atılır.

Sahte Kurtarıcıların Retoriği: Otoritaryen Siyaset ve “Tersine Psikanaliz”, Oğuzhan Taş, Cumhuriyet Kitap, 30 Nisan 2026.

Aldatmanın Peygamberleri: Amerikan Ajitatörün Teknikleri, Leo Löwenthal, Norbert Guterman, İmge Yayınevi, 2026. Çeviren Oğuzhan Taş.