Categories: Geziler

Özbekistan Gezisi 23 Buhara 1

Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu

Osmanlı İmparatorluğu’nun başkentinde, en azından 17. yüzyıldan sonra, birçok tekke vardı. Adları, özelliklerini ortaya koyar: Buhara tekkesi, Üsküdar Özbekler tekkesi gibi. Orta Asya’da ise bu tekkeler genel bir isimle, Kalenderhane diye anılır. Orta Asya’nın bütün dini ve kültürel gelenekleri bu tekkelerde gelişir. Tekke, dervişlerin zikir yaptıkları, toplandıkları yerdir. Seyahat eden dervişler de buralarda yemek yer, konaklarlar. Orta Asya’dan Mekke’ye giden hacılar, bu tekkeler zincirine güvenerek yola çıkarlardı. Şeyhe Orta Asya’da işan denir. Pir ise işanların en yaşlısına verilen addır.
Zikr-i cehri yaptıkları için Orta Asya ve Türkistan’da Cehriyye adıyla bilinen bir tarikat vardı. Kurucusu Bağdatlı Abdülkadir Geylani olan Kadiriyye ve Hoca Ahmet Yesevi’nin Yesviyye tarikatları da bu Cehriyye nitelemesi içine girmektedir. Zikr-i cehri’ye karşı olup zikr-i hafi (sessiz ya da gizli zikir) yapan Nakşibendi tarikatı ise Hafiyye diye adlandırılır.
Orta Asya, İslam dünyasının 20. yüzyıl başında hala Şii Kalenderi derviş gruplarına rastlanan ender bölgelerinden biridir. Kalenderiler koni biçimindeki nakışlı külahları, zikirleri ve gezgin hayat tarzlarıyla ayırt edilirdi. Orta Asya’nın Kalenderi dervişleri dilencilikle geçinir, bellerine bağlı bağış kapları (kaşgul) onları Hindistan’ın gezgin münzevilerine benzetir.
Genellikle evliya mezarları, taşlarının yanına dikilen ve tuğ adı verilen uzun bir sırıkla işaretlenir. Sırığın ucuna at, yak öküzü veya başka bir hayvanın kuyruğu asılır. Ruhun mekanını temsil eden bu işaretin, Türk ve Moğol halklarının askeri sancağından kalma bir anı olduğu düşünülür.
Buhara’da her mahallenin kendi camii vardı. 19. yüzyıldaki cami sayısının 360-390 olduğu söyleniyor. Camilerin mimarisi çeşitliydi. Bazıları kubbeli çatılarla örtülmüşken, başkaları düz toprak damlarla kaplıydı. Son yüzyıllarda düz çatı tercih edilmiştir. Bazı camilerde Sufi tarikatları vardı ve bu camiler hankah adıyla bilinirdi. Hankah, mutasavvıfların toplanma yeriydi. Aday, tarikata kabul edilirse hankaha bitişik, çilehane, veya orada geçirilmesi gereken gün sayısına gönderme yapılarak kırklar evi’ne alınırdı.
1994 yılında Orta Asya’da, yarısı Özbekistan’da olmak üzere 7800 cami açıldı.