Bir Moğol önderinin oğlu Timuçin (1167-1227), 1206 yılında tüm göçebeleri otoritesi altında birleştirdi. Orduları ona Cengiz Han adını verdi. O, “keçe çadır içinde yaşayan tüm halkların önderi” oldu.
1218 yılında Harezmşahlılar bir Moğol kervanını çevirip tüccarları öldürdüler. Cengiz Han, Muhammed Şah’ın sarayına üç temsilci yolladı. Muhammed Şah elçilerden birini öldürttü, diğer ikisinin ise sakallarını yaktırttı. Ünlü tarihçi Cuveyni, “Harezmşahlıların döktükleri her bir damla kan için Amu Derya’nın suyu kadar kan akıttılar, yakılan her bir sakal teli için 100.000 insan kafası kestiler,” diye yazdı.
Moğol atlıları mükemmel ok atma yeteneğine sahiptiler, atları üzerinde uyuyarak gece-gündüz yol alabiliyorlardı. Savaş esirlerini gerektiğinde düşman oklarına karşı kalkan olarak kullanabiliyorlardı.
1221 yılına gelindiğinde Cengiz Han orduları Çin’den Hazar Denizi’ne kadar yayılmıştı. Ardılları, bu ilerlemeyi aynı hızla devam ettirdi. Doğuda Japonya’dan batıda Germen ülkesine kadar uzanmışlar, dünyanın o güne kadar görmediği genişlikte bir imparatorluk kurmuşlardı. Tüm bu seferlerde yaklaşık 5 milyon kişinin öldüğü düşünülüyor. Bunun ardından bir asır sürecek Pax Mongolica (Moğol Barışı) başladı. Marco Polo ünlü seyahatlerini bu dönemde yaptı. Moğolların kurduğu ulaşım ve haberleşme sistemi, belli noktalarda kurulmuş olan kervansaraylar, at değiştirme noktaları, 19. yüzyıla kadar bölgedeki en etkin sistem olarak kaldı.
Cengiz Han ölümünden önce imparatorluğunu dört oğlu arasında paylaştırdı. Bugünkü Özbekistan’ın bulunduğu bölge, ikinci oğlu Çağatay’a kalmıştı. 14. yüzyıla gelindiğinde, bu ulusun konuştuğu dil Çağatay Türkçesi olarak biliniyordu. Çağataycaya daha sonra Özbekçe dendi.
Cengiz Han hakkında yazmakla bitmez ölçüde çok bilgi var. Ben burada çok genel hatlarıyla, bölgeye dair bir derleme yapmaya çalıştım. Cengiz Han hakkında ileride ayrı bir yazı dizisi yapmayı düşünüyorum.
