Anlatı ve Zaman İlişkisi 2

20. yüzyıla gelindiğinde anlatının zamanla ilişkisi sorunsallaştırılır.

Thomas Mann, Büyülü Dağ’a Zaman Duygusu Üzerine Bir Saptama başlıklı bir bölüm koyar. Burada, kişisel zamanla objektif zamanın anlatıda nasıl temsil edileceğini anlatır. Mann ve diğer 20. yüzyıl romancılarının ilgi ve uğraşlarının kişisel zamanı kurgulamak olduğu söylenebilir.

Virginia Woolf, Mrs. Dalloway’de yarım saatte bir vuran Big Ben’in zamanının geçersizliğini ortaya koyar. Big Ben dakiktir ama, roman kişilerinin hiçbir anını yakalayamayan ve belirleyemeyen bir saattir; yaşamlarında hiçbir hükmü yoktur. Big Ben yalnızca ‘kötü adam’ için geçerli bir zaman-ölçerdir. Aynı şekilde Joseph Conrad’ın Gizli Ajan adlı romanında da saatin tik-taklarının duyulduğu tek sahne, en uğursuz sahnedir.

D. H. Lawrence için saat, doğanın ritminden, insanlıktan, mutluluktan uzaklaşmak demekti.

İngiltere’nin edebi haritasını çok beğenip saklamışım ama kimden aldığımı not etmemişim. Bilgi gelirse ismi belirtmekten memnun olurum.

Modernist roman, Bergson’un süre (la durée) fikrine çok bağlıdır. Yaşanan zaman, yani an, ancak anımsanan zamanla bir köprü oluşturduğunda önemlidir; çaya batırılmış bir madelaine, eğer kişiyi geçmişe götürebiliyorsa anın gerçekliği kanıtlanabilir. Kurguda geçmiş önemlidir.

Virginia Woolf, Orlando’da anlatı zamanını bir tek güne, hatta tek bir saate indirir. “Bir saatlik süre, elli, hatta yüz misli uzayabilir; öte yandan zihnin saatinde bir saat, bir saniye gibi de temsil edilebilir. Saatin zamanıyla zihnin zamanı arasında uyuşmazlık vardır.”

Modernizmin Romantizmden devralıp geliştirdiği ‘yitik zaman’, T. S. Eliot’un gelenekçiliği; Freud’un, çocukluk evrelerinde kişiliğin tümünü araması; Jung’un arketipçi, uygarlık öncesi toplu bilinçaltı gibi kavramlara yönelmesi modernist yazının zamanı anlama ve anlatma biçimini geçmişe yönlendirmiştir. Geçen an için iç monolog, bilinç akışı, dolaylı serbest aktarım gibi çeşitli anlatı tekniklerini kullanmışlardır.

Modernistler için yaşadıkları dünya, yaşayan ölülerin doldurduğu bir ‘çorak ülke’ idi; saat, makine, para gibi insanı insana yabancılaştıran etkenlerden kurtulurlarsa gerçekliğe sanat yoluyla ulaşacaklardı. En cazip gerçeklik, uygarlığın bastırdığı akıldışıydı. Bunun için de bambaşka bir zamana gitmemiz, zamandan tümüyle kurtulmamız gerekebilirdi.

Joseph Conrad’ın Karanlığın Yüreği, bir zamandan kurtuluş öyküsüdür. Burada zaman, takvim ya da saat zamanı değil, düşsel zamandır; bir anda anlatı mitik zamandan okurun zamanına taşınır. Roman birçok zaman katmanını kapsar. Bu eser, modernist anlatının bir özelliği olan geleceğe atıflar (prolepsis) ve geçmişe atıflar (analepsis) ile ilerler.

İnsana dair tüm kavramların dualite üzerinden tanımlanması olan çiftillik ya da ikizlik, Dostoyevski gibi yazarlarda iyi-kötü, tanrı-şeytan gibi zıt kavramların bir arada bulunması durumunu ifade eder. Bu modernistlerin benimsediği bir motiftir çünkü zaman kullanımlarında bilinçaltı zamanının, daha doğrusu zamansızlığın yansıtıcısıdır.

Yararlanılan Kaynaklar

Künstlerroman (Sanatçı Romanı) Bağlamında Murat Gülsoy’un Kurgusal Dünyasına Analitik Bir Yaklaşım, Emine Ayan, Söylem Filoloji Dergisi, Cilt 5, Sayı 1, Sayfa 49-62, Haziran 2020.

https://dergipark.org.tr/tr/pub/soylemdergi/article/692513

Don Kişot’tan Bugüne Roman, Jale Parla, İletişim Yayınları, 2000. Sayfa 263-270.