Postkolonyalizm 23 Üçüncü Dünya Edebiyatı 2

İlk kez eski sömürge ülkelerden çok sayıda etnik topluluk, tarihsel olarak yeni tür bir talepte, orta sınıfa dahil edilme talebinde bulunacak şekilde metropollerde toplandı. En büyük ve en eski etnik azınlıklar bile kölelikten önce oluşan ırkçı yapı tarafından öylesine kösteklenmiştir ki, iki büyük savaş arasına kadar ancak çok küçük bir orta sınıf oluşabilmiştir.

1920’lerdeki Harlem Rönesansı’nın (Harlem Renaissance) başarısı sınırlı kalmıştır. İkinci Dünya Savaşı sonrasına kadar ABD’de beyaz olmayan nüfus, esas olarak işçi sınıfı ve işsizler ordusu olarak kalmıştır. Savaş sonrası Kennedy yönetiminin iş başına gelmesiyle toplumsal demografide değişim olmuş, dezavantajlı grupların yeri, ticari ve profesyonel tabaka içinde genişlemiştir.

1960’ların Yeni Siyah Rönesansı, özellikle Doğu kıyısında toplanan Porto Ricolular, Güneybatıdaki Meksika kökenli Amerikalılar, San Francisco ve New York’taki Asya kökenli Amerikalılar olmak üzere diğer ‘azınlık edebiyatları’nın sonraki iddiaları için model oldu. Önemli sayıda Hispanik ve Doğu Asyalı emekçi çocuklarının Amerikan kolejlerine girişleri de aynı dönemde olmuştu. Daha sonra ortaya çıkan Üçüncü Dünya Edebiyatı kategorisinin, bazı yönleriyle, Siyah Edebiyatı modeli üzerinde biçimlendiğini ileri sürenler olmuştur.

Harlem Rönesansı ile Yeni Siyah Rönesansı, Afrika kökenli Amerikalıların kültürel kimliklerini, tarihlerini ve haklarını ifade etmeleri açısından önemli iki harekettir. Her ikisi de ırkçılığa karşı durmayı amaçlamış, ancak farklı tarihsel koşullarda gelişmiş ve farklı yöntemlere ağırlık vermiştir.

Harlem Rönesansı, siyahların kültürel kimliğini ve insanlık onurunu sanat yoluyla (edebiyat, şiir, caz, blues, resim ve tiyatro ile) ortaya koymayı amaçlamıştır. Bu dönemde öne çıkan isimler Langston Hughes, Zora Neale Hurston, Claude McKay ve Duke Ellington olmuştur. Hareketin temel yaklaşımı, siyahların deneyimlerini ve kültürlerini görünür kılarak ırkçı kalıplara meydan okumaktı.

Black Arts Movement (Siyah Sanatlar Hareketi) ya da Yeni Siyah Rönesansı, 1950’lerin sonlarında başlayıp 1960’larda güçlenmiş, Sivil Haklar Hareketi ve Siyah Güç Hareketi ile yakından bağlantılı olmuştur.  Hareketin amacı, siyahların özgürleşmesini sağlayarak özsaygıyı artırmak ve kendi kaderini belirleme hakkını temin etmekti. Temel yaklaşımları sanatı, ırkçılığa karşı mücadele ve toplumsal değişim için bir araç olarak kullanmaktı. Hareketin öne çıkan isimleri Amiri Baraka, Sonia Sanchez ve Larry Neal idi. Politik şiir, deneysel tiyatro, toplumsal mesaj içeren müzik ve görsel sanatlar ile yayıncılık, politik aktivizmin araçları olmuştu.

Harlem Rönesansı, ayrımcılık ve ırkçı şiddet ortamında, Yeni Siyah Rönesansı ise sömürgecilik karşıtı mücadelelerle dolu bir ortamda gerçekleşmiştir.

Harlem Rönesansı, siyahlar kimdir ve Amerikan kültürüne ne katmaktadır, sorusunu sorarken Siyah Sanatlar Hareketi soruyu, siyahlar kendi kimliklerini, kurumlarını ve geleceklerini nasıl kendileri belirleyebilir, şekline getirdi ve siyah topluluklara yönelik bağımsız sanat kurumları, yayınlar ve tiyatrolar oluşturmayı önemsedi.

İlk hareketin siyah kültürün değerini ve özgünlüğünü kanıtlama arzusu, siyah kimliğiyle gurur duyma ve kendi kaderini belirleme isteğine evrilirken sanatın yalnızca toplumu yansıtmasını değil, onu değiştirmeye katkıda bulunmasını da savundu.

Harlem Rönesansı, Siyah kültürün görünürlüğünü ve sanatsal değerini güçlendirdi; 1960’ların Siyah Sanatlar Hareketi ise bu kültürel özgüveni daha doğrudan politik bir özgürleşme mücadelesine dönüştürdü.

İki hareket birbirine karşıt olmaktan çok, birbirini izleyen ve tamamlayan kültürel dönüşümlerdir. 1920’lerde güçlenen kültürel gurur, 1960’larda daha radikal toplumsal değişim taleplerine zemin hazırladı.

 

Teoride Sınıf, Ulus, Edebiyat, Aijaz Ahmad, Alan Yayıncılık, 1995. Sayfa 97-99.

Chat GPT