Bizans İmparatorluğu 111| Konstantin Döneminde Konstantinopolis Yapıları 2
AYA İRİNİ VE HAVARİYYUN KİLİSESİ
Fotoğraf: www.oguztopoglu.com
Aya İrini’nin Zeus, Afrodit veya Artemis Tapınağı üzerine inşa edildiğine dair bir görüş vardır.
Aya İrini (Kutsal Barış Kilisesi), yeni başkentin ilk büyük kilisesidir.
I. Konstantin’in 4. yüzyılda yaptırdığı Aya İrini, 532’deki Nika Ayaklanması sırasında yandı ve I. Justinyen (527-565) tarafından yeniden yaptırıldı. Günümüze ulaşan yapı 738 depreminden sonra yapılan onarımın eseridir. Yapının çatı kısmı o dönemde yeni uygulanmaya başlanan kapalı Yunan haçı biçimindedir.
İlk yapımından beri üç nefli bazilika planlıdır.
Günümüze ulaşmış Atrium bölümü ve iki ana plan olan bazilika ve haçı bir arada barındırması açısından en önemli Bizans yapılarından biri olarak kabul edilir.
Ruhban sınıfının oturduğu sintronon (apsisteki oturma basamakları) bölümü ayakta kalan İstanbul’daki tek örnektir.
Üstteki silmelere kadar renkli mermer kaplı idi, Osmanlı döneminde sökülüp başka yapılarda kullanıldı.
Apsiste yer alan köşeleri gözyaşı damlalı haç İkonaklast dönemin en ünlü haçıdır. İkonaklast dönemden izler taşıyan, dünyadaki tek yapı olduğu söylenir.
Günümüzde taban mozaiği yerinde ahşap kaplama var. Sıvaların altının mozaik olduğu düşünülüyor.
Etrafında üç sarnıç yer alıyor.
Topkapı Sarayı’nın birinci avlusunda yer alan Aya İrini, tahta çıkan her padişahın ziyaret ettiği bir yer olmuş.
Osmanlı bir dönem eski silahları burada sergilemiş. 1887 yılında, sergilenen silahların bulunduğu bölüm kapatılıp, arkeolojik eserlerin sergilendiği ilk müzemiz burada kurulmuş. Akademisyen Wendy Shaw (1970-), bu gelişimi, Osmanlı müzesinin Helen-Bizans mirasına yönelişi olarak yorumlar. Bunun başlıca nedenleri arasında II. Abdülhamit’in tahta çıkışının ardından yürürlüğe konan anayasanın imparatorluğun çeşitli kültürlerinin Osmanlı şemsiyesi altına alınmasına olanak tanıması olarak görür.
Hanımlar mahfiline çıkan ahşap merdiven II. Mahmut döneminden günümüze ulaşmış.
Narteksteki cam mozaikler, 1992 yılında burada verilen bir partide çıkan yangında yok olmuş.
Havariyyun/Resuller Kilisesi, Büyük Konstantin’in kendisine yaptırdığı mozolenin çevresinde 550 yılında haç biçiminde inşa edilen ve zaman içinde emperyal kabristana dönüşen, başkentin Aya Sofya’dan sonraki en kutsal mekanı sayılıyordu.
Büyük Konstantin’le birlikte onun soyundan 19, İmparator Justinyen soyundan da 17 kişinin gömülü olduğu lahitlerin yanı sıra; Kudüs’ten getirilen ve hem İsa’ya, hem de azizlere ait olduğuna inanılan kutsal kalıtlar, iskelet ve kemiklerin (rölikler) defnedildiği anıt mezarlar barındırıyordu. Kutsal Emanetler’in önemli bir bölümü burada korunuyordu.
Burası 1204 Dördüncü Haçlı Seferi sırasında talan edildi, ganimetler Avrupa’nın çeşitli yerlerine dağıldı, en büyük pay Venedik’e düştü.
Büyük Konstantin’in lahdinin ve na’şının kalıtları hiçbir yerde ortaya çıkmadı.
İstanbul’un fethinden sonra kısa bir süre için Rum Ortodoks Patrikhanesi olarak kullanılmış, 1461 yılında yerine Fatih Camii yapılmıştır.
