Categories: EdebiyatEski KültürlerKültür

Kütüphane Geleneği 3| İskenderiye Kütüphanesi 1

Büyük İskender. Manisa’da bulunmuş bu mermer heykel MÖ 3. yüzyıl ortasına tarihleniyor. Yüksekliği 190 cm.
Heykel en iyi kalite beyaz mermerden yapılmış. Başı ise farklı bir bloktan işlenmiş. Baş kısmında bir sıra halinde yer alan çukurlar, yapıldığında metal bir tacı olduğunu gösteriyor. Sol eliyle bir kılıcın kabzasını tuttuğu görülürken, sağ elinde bronz bir mızrak tuttuğu düşünülüyor. Bu silahlar olmasa, kolaylıkla bir Apollo heykeli olabilir. Hülyalı bakış, hafif aralık dudaklar Helenistik dönemde ve Pergamon heykel sanatında tanrıların, özellikle de Apollo’nun tipik betimleniş şeklidir.
Dünyadaki pek çok müzede yer alan Büyük İskender heykellerinden farkı imzalı olması. Sanatçı, “Aias’ın oğlu, Pergamonlu Menas’ın eseridir” diye yazmış.
İstanbul Arkeoloji Müzeleri.

MÖ 4. yüzyılda ekonomik güç, Pers devletinden Yunanistan’a kayar. İktidar, Akdeniz’in eline geçer.
Aristo’nun öğrencisi İskender MÖ 332 yılında Kudüs’ten Mısır’a geçer, fetheder ve küçük bir kasabanın bulunduğu yerde İskenderiye şehrinin sınırlarını belirler. Bu yeni şehirde kendi adını taşıyacak bir kütüphane yapılması emri verdiği söylenir.
MÖ 331 yılında İskender Mısır’ı terk edip doğuya doğru ilerler, fetihlerine devam eder. İskender, MÖ 323 yılında 33 yaşında Babil’de ölür. İskender, madeni paralarda portresi bulunan ilk insandır. Bu ayrıcalık o zamana kadar tanrılara aittir. İskender’in generalleri imparatorluğu aralarında paylaşır.

İssus Muharebesi’ni betimleyen tablonun ayrıntısında Büyük İskender’in arkasında görünen Ptolemaios Soter’dir.
Fotoğraf:tr.wikipedia.org

Büyük İskender’in çocukluk arkadaşı, İskender gibi Aristo’dan ders alan, İskender’in generallerinden Makedonyalı I. Ptolemaios Soter, İskender’in ölümünden sonra Mısır’a sahip çıkar, Helenistik Mısır Firavunu olur (MÖ 305-285). Büyük İskender tarafından sınırları belirlenen İskenderiye’yi kurar ve başkent yapar.
I. Ptolemaios Soter’in soyundan gelen hanedan 300 yıl devam eder (MÖ 305-30) ve İskenderiye’nin Ptolemaios adını taşıyan 13 kralı olur. Hanedan, Kleopatra’nın MÖ 30 yılındaki ölümüne kadar devam eder.
I. Ptolemaios ya da İskender’in kendisi, dünyadaki tüm bilgilerin bir araya getirileceği bir kütüphane kurmak istemişlerdi. Kütüphane düşüncesi yeni değildi, ancak tüm bilgileri toplama girişimi yeniydi.

İskenderiye Feneri’nin bir canlandırması.
Fotoğraf: www.sembolog.com

Çok katlı yapı Hellen dünyasında ilk kez İskenderiye Feneri’nde uygulanmıştır.
Antik dünyanın yedi harikasından biri olan İskenderiye Feneri (MÖ 297-283), İskenderiye limanındaki Faros Adası’ndaydı. 110 metre yüksekliğindeydi. Antik dünyada ondan yüksek tek yapı, bu yedi harikadan biri olan Giza’daki Büyük Piramit idi. Knidos’lu (Datça) Yunan mimar Sostratos tarafından tasarlanmıştı. Bu gözetleme kulesinin tepesinde yanan ateş, düz bir aynayla odaklanarak geceleyin limana girmeye çalışan gemilere yön gösterip, kum setleriyle resiflere çarpmalarını önlemeye yarayan, olağanüstü bir inşaat eseriydi.
Aristo’nun bir başka öğrencisi Demetrios, yeni kütüphaneyi I. Ptolemaios Soter için düzenledi, yapı planında Aristo’nun Lykeion’da kullanmış olduğu düzeni uyguladı ve alimlere kalacak yer sağladı. Demetrios I. Ptolemaios’a kuracağı kütüphaneye tüm dünyanın kitaplarını toplayabilirse, tebaasını ve ticaret yaptığı halkları daha iyi anlayabileceğini, tanıyabileceğini söylemişti. (Demetrios, bilginin güç ve iktidar sağladığını söyleyen çağımızın ünlü düşünürü Foucault ile aynı görüşteydi.)
Kütüphanenin dışında, esin perilerine adanmış bir de Müze vardı. eski Yunan’da böyle müzeler vardı. bu mekanlar, sanat ve bilim yapıtlarını barındırıyordu. Müze ve Kütüphane’nin tam yeri hala kesin olarak bilinmese de, şehir merkezine ve limana yakın olduğu düşünülüyor.
Gerek kütüphane gerek müze fikri yeni değildi, ama İskenderiye o çağda kültürlerin kaynaştığı bir yer olarak bu işe çok uygundu.
Şehir, I. Ptolemaios Soter’in teşviki ile çok kısa süre içinde Yunan bilginleri ve mültecileriyle, Musevi dünyasının odak noktası haline gelir. İskenderiye’ye kısa zamanda Makedonyalılarla aynı haklara sahip geniş bir Yahudi cemaati yerleşir. Daha başlarda yeni şehrin 300.000 sakinin neredeyse yarısı Yahudilerden oluşur. Mısırlılar istilacılarla bu tüccarları iyi karşılamazlar. Eski Ahit’in Yunanca çevirisi Septuagint İskenderiye’de üretilmiştir. Yunan ve Yahudi alimler ile Yahudi bankacıların yardımıyla meşhur fener ve kütüphane yapılır.
Mimari tarzı bilinmese de, saray, müze ve tapınaktan oluşan bir kombinasyon olarak inşa edildiğine inanılıyor. Kütüphane, avlular ve bahçelerle çevriliydi.
Kompleks, Atina kanunlarının koruması altında olmaya hak kazanmak için, dini statüye sahip olması gerektiğinden, bir rahip tarafından yönetiliyordu.
Burada aralarında hiç kadın olmayan, verdikleri özel öğretmenlik karşılığında para alan, vergilerden muaf tutulan, kendilerine şehrin kraliyet bölgesinde ücretsiz pansiyonerlik imkanı verilen ve yemeklerini burada toplu halde yiyen 30-50 üyeden oluşan müze bilginleri adı verilen bir topluluk vardı. Müze bilginleri, V. Ptolemaios (MÖ 205-180) zamanından başlayarak oyunlar, festivaller ve edebi yarışmalar düzenlemişlerdir. Bilginler, kralın hizmetindeydi ama bir dereceye kadar akademik özgürlüğe sahipti. Matematik bilgini Öklides, mekanik bilimci Arkhimedes, tıp bilimci Herofilos, gök bilimci Eratosthenes, Batlamyus gibi isimler bu kütüphanede çalışmışlardır.
Müze’de, bir bahçe, bir hayvanat bahçesi ve bir gözlemevi bulunmuş olması mümkündür.
Kütüphane’nin içinde üstü kapalı geçitler boyunca sıralanan, rafların olduğu pek çok kanat ve sundurma bulunduğu; farklı kategorilerdeki yazarlar ve farklı bilim dalları için ayrı yerler ayrıldığı düşünülüyor.
Kitapların saklandığı mekanın, büyük olasılıkla, duvarları güvercinlik gibi kafeslerle örülü olduğunu öne süren kaynaklar da vardır. Bu kafeslere elyazması rulolar konuyordu.
Her rulo, farelerden ve nemden korumak için, keten ya da deri bir kılıfın içine saklanıyordu.