Pergamon Kütüphanesi kalıntıları Akropol’de, Athena Tapınağı’nın kuzeyinde ve tapınağa bitişik halde bulundu. Fotoğraf: tr-tr.facebook.com/…/bergamalilar/…bergama-kütüphanesi
İzmir-Çanakkale yolundan 8 km içeride olan Pergamon bir Mysia kentidir. Mys Kavmi’nin, Troya Savaşı’nda Troyalıların müttefiki olduğu Antik Çağ kaynaklarında yer almaktadır. Mysia ülkesinin iki büyük kenti Pergamon ve Kyzikos (Erdek) olmuştur. Ülkenin adı Hitit metinlerinde Masa Ülkesi olarak geçer.
Şehir Lidyalıların, Perslerin, Makedonyalı İskender’in ardıllarından Selevkosların, Roma İmparatorluğu’nun egemenliğine girmiş. Roma döneminde Anadolu’nun en önde gelen kenti olmuş.
Güzel sanatlar ve tıp biliminin yanında kütüphanecilik de bu zengin şehrin önde gelen faaliyetlerinden biriymiş.
Helenistik dönem boyunca (Büyük İskender’in ölümü MÖ 323 – Yunanistan’ın Roma Cumhuriyeti tarafından işgali MÖ 146 VEYA Ptolemiaos Hanedanı’nın Aktium Savaşı’nda Roma’ya yenilip yıkılışı MÖ 31-30) Pergamon şehri, kitap üretimi için önemli bir merkez olmuştu.
MÖ 4. yüzyıldaYunan filozof, yazar, tarihçi ve asker, Sokrates’in öğrencisi Ksenophon (yaklaşık tarihleri MÖ 430- 355’ten sonra) bu kente gelmiş.
Tıp ve eczacılığın gelişmiş olduğu kentte, Pergamonlu hekim Galenos’un koyduğu kurallar Ortaçağ’ın sonuna kadar geçerliliğini korumuş.
Pergamon Kralı I. Attalos’un Helenistik büstü. Pergamonmuseum, Berlin. Fotoğraf:commons.wikimedia.org
Pergamon, Attalos Hanedanı (MÖ 241-133) döneminde Anadolu’nun en önemli merkezlerinden biridir. Attalos Hanedanı döneminde kent büyük bir imar faaliyetine sahne olmuştur.
Erken Helenistik dönemde çok kuvvetli olan dinsel duyguların giderek zayıflaması ile MÖ 2. yüzyıla gelindiğinde tapınak boyutları eskiye oranla küçülmüş, dinsel yapılar artık kentin en önemli yapıları olma özelliğini kaybetmiştir. Stoalara, pazar yerlerine, gymnasionlara, tiyatrolara, belediye meclisi binalarına ve halka açık diğer yapılara daha çok önem verilmeye başlanmıştır.
Pergamon Kütüphanesi İskenderiye Kütüphanesi’nden yarım yüzyıl sonra kurulmuştur. Kesin olarak bilinmemekle birlikte, büyük ihtimalle ilk kitap koleksiyonlarının toplanmasına I. Attalos (MÖ 241-197) devrinde başlanmış, kütüphanenin organize edilmesi ve binanın kuruluşu II. Eumenes (MÖ 197-158) döneminde yapılmıştır.
Pergamon Kütüphane binası, Akropol’de, tiyatroya giden yolun üzerinde, Athena Polias Tapınağı’nın bulunduğu avluda idi. Yani şehrin en merkezi yerindeydi.
1884 yılında Alman Carl Humann ve Alexandr Conze kütüphanenin yerini tespit etmişti. Bir buçuk metre yüksekliğindeki bir duvar kalıntısı bugün dahi görülebilmektedir.
Kütüphane yanyana dört bölümden oluşmaktaydı. Bölümlerin kapılar yerine perdelerle birbirinden ayrılmış olduğu düşünülmektedir. En büyük bölümün (salonun) 16×13 m boyutlarında olduğu tespit edilmiştir.
Kütüphane eğimli bir arazide kurulmuş olduğu için, arazinin meyili, üst taraftan da kütüphaneye giriş imkanı vermekteydi.
Basamaklı yapılar Helenistik mimaride oldukça önemlidir. Ön yüzünde 28 basamağı olan Pergamon Zeus Sunağı basamaklı girişe örnek teşkil eden etkileyici bir yapıdır. Basamaklar, Helenistik dönemde tapınakların ve stoaların en önemli bölümlerinden birini oluşturmuştur. Çok katlı stoa Helenistik Dönem mimarisinin en büyük başarılarından biridir.
Kütüphane’nin duvarları muntazam kesilmiş taşlarla örülmüştü. Bölümlerin kapıları Stoa’ya açılıyordu. Stoa’nın kütüphaneden daha sonra yapıldığı düşünülmektedir.
Kuzeydeki bir odanın duvarında rafların yerleştirildiği delikler asırlar sonra bile duruyor. Fotoğraf: tr-tr.facebook.com/…/bergamalilar/…bergama-kütüphanesi
Taşa oyulmuş delikleri olan kanalların içine tahta raflar, aralarına da rulolar konuluyordu.
Kitapları, güney ve batının nemli havasından korumak için kuzey ve doğu duvarlarına ve yine nemden korumak için raflarla duvarlar arasında yarım metrelik boşluklar bırakılarak kitaplar yerleştiriliyordu.
Kütüphanenin salonunun yüksekliği tespit edilememiş. Tavanın ahşap, kuzeydeki alınlığın dekorlu olduğu tahmin ediliyor. Yer döşemesine ait mozaik parçalar da bulunmuş.
Stoa tarafında, kuzeyde, doğu ve batı duvarlarında açılmış pencereler salonun gün boyunca ışık aldığı, hep aydınlık olduğu izlenimini veriyor.
Kütüphane ile stoa arasında sütunlu geçişin; kapının iki yanındaki 13 yivli, yarım Dor düzeninde sütunların ve üzerindeki arşitravın parçaları da ele geçmiştir.
Kütüphanenin arkasında ikamet için kullanılan odalar olduğu biliniyor.
Pergamon’daki kütüphane, girişi kısa tarafta olan, dikdörtgen, kırma çatısı, üçgen alınlıkları ile Yunan mabetlerinin bir kopyası gibidir.
