Kuzey İrlanda ve Derry

Kelt haçı.  Derry’e Temmuz 2001’de gitmiştim. Donegal’da sınırı geçip Kuzey İrlanda’ya girmiştik. Foyle Nehri kıyısına kurulu şehirde hep yağmur vardı. Şemsiyeleri hiç bırakamamıştık. İskoç seçimleri dolayısıyla bu şehri hatırladım.

  • MÖ 8.-1. yüzyıllar arasında Keltler adaya yerleşmişlerdi.
  • 9.-11. yüzyıllarda Vikingler adaya akınlar yaptılar. İrlanda’nın tümünü ele geçiremediler ama Dublin dahil pek çok şehir kurdular.
  • 12. yüzyılda Norman işgali yaşandı. Norman kökenli Kral II. Henry’den sonra krallar hem İngiltere hem İrlanda kralı olarak anıldılar.
  • İngiltere’deki Güller Savaşı sırasında (1455-1485), İngilizler İrlanda ile uğraşamadıkları için Kelt kültürü ön plana çıktı.
  • 1532 yılında Kral VIII. Henry Protestanlığı seçtikten sonra İrlanda’yı da Protestan yapma çabaları başladı. 1641 yılında başlayan Katolik ayaklanması, 1649-1653 yılları arasında Oliver Cromwell’in yaptığı katliama yol açtı. Mezhep çatışmaları hem İngiltere’de hem de İrlanda’da devam etti. 1600’lerden sonra adaya Protestanlığı kabul etmiş İskoçlar yerleştirildi. 1707 yılında İngiltere ve İskoçya birleşti. Ülkenin adı, Büyük Britanya Krallığı, İrlanda ise bu krallığın sömürgesi oldu.
  • 1740-41 yılında yaşanan kıtlıktan İrlanda’da 400.000 kişi öldü.
  • 1789 Fransız İhtilali’nden sonra İrlanda halkı tekrar ayaklandı. Ayaklanma bastırıldı ve ülke 1801’de Büyük Britanya ve İrlanda Birleşik Krallığı adını aldı. Günümüze kadar gelen Birleşik Krallık adı bu kökene dayanmaktadır.
  • Daniel O’Connell (Katolik), Britanya ile kurulan birliğin yürürlükten kaldırılması için başarılı olamayan çalışmalar yaptı (1823).
  • 1845-1849 yılları arasında bir açlık dönemi daha yaşandı. İrlanda Patates Kıtlığı tarihte hiç karşı karşıya gelmemiş İrlanda ile Osmanlı’yı temas ettirdi.

  • Sultan Abdülmecit, İrlanda halkına 10.000 Sterlin (yaklaşık 2 milyon USD) yardım göndermek ister. Kraliçe Victoria ise 2.000 Sterlin tutarında yardım yapmayı planladığı için Sultan’ın yardım miktarını düşürmesini isteyince Abdülmecit, 1000 Sterlin ve tahıl yüklü beş gemi yollar. İngilizler bu defa da gemileri Dublin Limanı’na sokmaz ve erzak Drogheda Limanı’na boşaltılır (1847). İrlanda asillerinin teşekkür mektubu Topkapı arşivlerinde; şükran plaketi Drogheda’da yerini almış. Şükran duyguları ayrıca, Drogheda’nın, Drogheda futbol takımının ve Potsmouth futbol takımının amblemlerindeki ay-yıldızlar ile kendini göstermiş.
  • 1740-41; 1845 yılında başlayıp etkileri 1852 yılına kadar devam eden; 1879’da yenisi yaşanan kıtlık ve açlık dönemleri ölümlere ve göçlere sebep olmuş, bu durum ülkenin demografik, politik ve kültürel yapısını değiştirmiş. Sonuçta İngilizce adada en çok konuşulan dil haline gelmiş.
  • 1905 yılında Arthur Griffith tarafından kurulan Sinn Féin adlı siyasi parti, günümüzde  IRA‘nın siyasi kanadı olarak değerlendirilmektedir. Kendi tanımlamalarıyla örgüt, aşırı milliyetçi ve sol bir partidir. Kuzey İrlanda Parlamentosu’ndaki en güçlü Cumhuriyetçi parti olan Sinn Féinn’in  28; İrlanda Cumhuriyeti Parlamentosu’nda ise 5 sandalyesi bulunmaktadır. Partinin genel başkanı 1983 yılından beri Gerry Adams‘dır.
  • İrlanda’nın bölünmesi Britanya Parlementosu’nda onaylandı ancak  1914’te Birinci Dünya Savaşı’nın çıkmasıyla uygulanamadan ertelendi.
  • 1916 Paskalya Ayaklanması’nın hedefi, İngiliz hakimiyetine son verip İrlanda Cumhuriyetini kurmaktı. İsyan amacına ulaşamayınca İrlanda Cumhuriyet Ordusu (Irish Republican Army – IRA) kuruldu ve gerilla savaşına başladı.
  • Britanya 1918’de İrlandalıları askere almaya çalışınca ilişkiler tekrar zarar gördü.
  • 1919-1921 yılları arasında İrlanda Bağımsızlık Savaşı yapıldı.
  • İngiliz başbakanı David Lloyd George İrlanda sorununu çözmek istediğinde Katolik Güney İrlanda, İngilizlere ödün vermeyi reddetti. Yapılan anlaşma ile Güney, 1921 yılında İngiltere’den bağımsızlığını kazandı ama Kuzey, Birleşik Krallık’a bağlı kaldı.
  • İngiltere tarafından 1920 yılında çıkarılan kanunda bölgeye 26 Kontluk adı verilmişti. Buna tepki olarak Cumhuriyetçiler Kuzeye “işgal altındaki 6 Kontluk” der. Kuzey İrlanda’da idari olarak 6 Kontluk vardır ve biri Londonderry Kontluğu’dur.
  • Kuzey İrlanda İngiltere’ye yarı bağlı, parlamentosu olan özerk bir bölge. 1541-1800 yılları arasındaki İrlanda Krallığı’ndaki dört bölgeden biri olan Ulster, kabaca Kuzey İrlanda topraklarına denk düşer. Birlik yanlıları  Kuzey İrlanda’ya Ulster der. Ulster’ın 9 kontluğundan altısını İngiltere’ye bağlayan Lord Carson olmuş.
  • Derry’nin resmi adı Londonderry. Birlik yanlıları ve Britanyalılar şehri böyle adlandırıyor. İsmin Londralı birkaç iş adamına tanınan ayrıcalıklardan ötürü verilmiş olduğu söyleniyor.
  • Başkent Belfast’ta, Parlamento’da Katoliklerle Protestanlar yan yana oturuyorlar ama Katoliklerle Protestanların gittikleri okullar ayrı, oturdukları mahalleler de biz gittiğimizde bir duvarla ayrılıyordu.
  • Kuzey, 1969-1999 yılları arasında Londra’dan yönetildi.
  • IRA, 1969-2005 yılları arasında İngilizlere karşı verdiği silahlı mücadeleyi 2005’ten itibaren politik alanda sürdürme kararı aldı.
  • Halk, uzun zamandan beri  Protestan/İngiltere ile Birlik yanlısı/Sadakatçiler ve Katolik/Cumhuriyetçi/Milliyetçiler olarak ikiye bölünmüş durumda.
  • 2004 yılı verileriyle halkın %53’ü Protestan, %44’ü Katolik inancında.
  • 2005 yılında Kuzey İrlanda’da yapılan ankete göre oy kullananların %58’i İngiltere ile birlik yanlısı, %23’ü ise güneydeki İrlanda Cumhuriyeti ile birleşerek Birleşik İrlanda Cumhuriyeti kurulsun istiyor. Güney İrlanda’da vergilerin daha yüksek olmasının yapılan tercihte etkisi olup olmadığı merak konusu. Adanın güneyi, kuzeyine  politik tercihlerinden dolayı Kara Kuzey (The Black North) der. Eylül 2014’te yapılan İskoçya’daki bağımsızlık oylaması öncesinde, Kuzey İrlanda ve İskoçya Protestan tarikatı Orange Order İskoçya’nın başkenti Edinburgh’ta yürüyüş yapmış, Britanyalı olmaktan gurur duyduklarını belirterek Birlik’ten yana olduğunu bir kez daha ortaya koymuştu. Oylamayı, Birlik yanlıları kazandı ama, Sinn Féin’in lideri Gerry Adams, oylama fırsatı Kuzey İrlanda’ya da verilmeli diye İskoç oylamasının hemen ardından demeç verdi.
  • Kelt geleneklerinin, 1600’lerden sonra bölgeye yerleştirilen İskoçlar’ın yaşam anlayışının, İngiliz kültürel asimilasyonunun kısmen başarılı olabilmiş etkilerinin yaşandığı bir bölge burası.
  • Kuzey İrlanda’da beş kent idari olarak şehir statüsündedir. Derry, ben oradayken daha şehir statüsü kazanmamıştı. 2002 yılında Kraliçe’nin beratı ile şehir statüsü kazandı.

Derry, Kuzey İrlanda’nın başkent Belfast’tan sonraki ikinci büyük kenti.
Dünyada, Diyarbakır ve Şian ile tarihi surlarını koruyan üç şehirden biri. Avrupa’da surlarını yekpare koruyabilmiş tek şehir.

Kanlı Pazar şehrin tarihinde önemli ve acı bir olay. 30 Ocak 1972.
Şehrin ortasındaki Bogside bölgesinde Özgür Derry noktasında, olaylar duvar resimleri ile anlatılarak acı olayların anısı canlı tutuluyor.
Derry’de İrlanda Cumhuriyetçi Ordusu (IRA) ve Britanya askerleri arasındaki çatışmalar yoğunlaştığı için, 1971’de Kuzey İrlanda hükümeti gösteri yürüyüşlerini yasaklamıştı. Bu yasağı delmek amacıyla barışçıl bir gösteri düzenleyen 26 Katolik İrlandalı’ya açılan ateşte göstericilerden 14’ü ölmüştü. Zanlı İngiliz Askeri Polisi, katliamın hemen ardından yürütülen soruşturmada aklanmıştı. 1998’de dönemin İngiltere başbakanı Tony Blair yeni bir soruşturma açtırmış, 12 yıl süren ve binlerce görgü tanığının ifadesine dayanan 5 bin sayfalık raporda, askerlerin ateş açmadan önce uyarıda bulunmadığı tespit edilmiş, askerlerin herhangi bir saldırı altında olmadığı, ölenlerin hiçbirinin askerler için tehdit teşkil etmediği vurgulanmıştı. Ölenlerin bazıları kaçmaya çalışırken vurulmuştu. 2010 yılında Başbakan David Cameron Britanya Devleti adına Kanlı Pazar için özür dilemişti. Olay, 2002 yılında Bloody Sunday adıyla Paul Greengrass tarafından filme de çekilmişti. Başarılı bir filmdi.
2011 yılında yapılan, şehrin iki yakasını bağlayan Barış Köprüsü, bu yaraları sarmak için atılmış bir başka adım olarak değerlendiriliyor.

Derry’de, iki Dünya Savaşı sırasında ölenlerin anısına dikilmiş bir Savaş Anıtı da var.

Derry’de Guildhall. Loncalar merkezi.
2013 yılında İngiltere ilk defa kültür başkenti seçme uygulamasına başladı. İngiltere’nin ilk kültür başkenti Derry oldu. Belki de Kanlı Pazar için bir başka özür olarak.

Yararlanılan Kaynaklar

  • 2013 İngiltere Kültür Başkenti: Derry, Doç. Dr. Murat Akser, Panorama Khas, Bahar 2014.
  • Osmanlı’nın Beş Gemi İle İrlanda’da Bıraktığı İz, Ayşe Toral, online.

Füsun Kavrakoğlu

Önceki Yazılar

Batı’da Doğu, İslam ve Türk Algısı 1

Avrupa Marksizminin önemli figürü Louis Pierre Althusser (1918-1990), ideolojinin açıktan değil örtük bir şekilde işlediğini söyler; ideoloji verili saydığımız pratikler,…

48 dakika ago

Likya Işık Ülkesi 37 Likya Yolu

  Türkiye’nin ilk uzun mesafe yürüyüş parkuru olan Likya Yolu’nu, Likya’da ilk kez 1988 yılında yürümüş olan İngiliz Kate Clow…

1 saat ago

Likya Işık Ülkesi 36 Likya’da Adak Stelleri

  Antalya Müzesi’nde Kaş, Elmalı ve Kumluca’da bulunup, satın alma yoluyla müzeye kazandırılmış adak stelleri sergilenmektedir. Bunlar, MS 3. yüzyıla…

3 gün ago