Sömürgecilik 79 Çin ve Afyon

Afyon genel olarak Myanmar, Laos ve Tayland’ın sınırlarının kesiştiği Altın Üçgen diye tanınan yerle ilişkilendirilse de aslında haşhaşın anayurdu Doğu Akdeniz bölgesidir (1).

Afyonun MÖ 330 yılı civarında Büyük İskender tarafından İran ve Hindistan’a götürüldüğü ve haşhaş ekiminin oradan da doğuya doğru ilerleyip 7. yüzyıl sıralarında Çin’e ulaştığı söylenir. Başka kaynaklara göre ise Çin halkı 15. yüzyılın başlarında afyon ile tanışmıştır (2).

Yüzyıllar boyunca afyon, şifalı bir bitki olarak kaldı, kullanımı uzun zaman ayrıcalıklı sınıflarla sınırlıydı. Afyon Çin’de de yüzyıllarca bir ilaç olarak kullanıldı. Ancak, ülkeye yeni bir alkaloid içerikli bitkinin, tütünün girişi, Çin toplumunda afyonun rolünü değiştirdi. Kristof Kolomb ikinci seferinin sonunda, 1496 yılında Yeni Dünya’dan tütünü getirinceye kadar Avrupa’da tütün içimi bilinmezdi. Tütün kullanımı, getirilen bir çok yasaklamaya rağmen hızla Ortadoğu ve Asya’ya yayıldı. Çin’de 17. yüzyılın ortasında tütün içilmesi yasaklandı. Bazı görüşlere göre Çinliler yasaklanan tütünün yerine afyon içmeye başlamış olabilirler; başka tarihçilere göre ise, Portekizliler Çinli tacirlere afyonla tütünü karıştırmayı öğrettiler (3).

18. yüzyılın başına gelindiğinde afyon içimi Çin’de yaygınlaşmıştı. 1729 yılında Ming Hanedanı’nın son imparatoru bir fermanla Çin’de afyon içimi ve ithalatını yasakladı. Ancak o zamana kadar bir afyon içim kültürü ve geniş bir afyon dağıtım ve pazarlama ağı oluşmuştu (4).

O dönemde dünya milli hasılasından %35 pay alan Çin’e, 1700’lerin son çeyreğinde İngiliz gemileri geldiler. On yılda İngiltere’nin bütün altın stokları Çin malları almaya harcanmıştı. Altın bitince gümüş ödemeye başladılar. O da bitince İspanyol ve Portekiz altın ve gümüşlerini borç aldılar. İngiltere de Çin’e mal satmak istedi. İmparator Qianlong 1793 yılında Kral III. George’a yazdığı mektupta, “Siz bize ne satabilirsiniz ki, her şeye sahibiz,” mealinde bir cevap verdi. İngilizler de Çinlilere satacak uygun bir mal buldular: haşhaş! Yirmi yılda ticaret açığının tersine döndüğü, halkın %20’si bağımlı hale geldiği söylenir (5).

Anadolu’da üretilen afyonun başlıca müşterileri Amerika, Avrupa ülkeleri ve Çin’di. 19. yüzyılda Çin pazarına satılan afyon, Doğu Hindistan Şirketi tekeli altında Bengal‘de üretiliyor ve yine şirkete bağlı tüccarlarca Çin’e satılıyordu. Çin’e, 1820’lerin başında yaklaşık 300 ton, 1820’lerin sonunda 900 ton, 1930’ların sonunda ise yaklaşık 3000 ton afyon satışı yapılmıştı. Çin’deki afyon pazarındaki bu büyüme, Doğu Hindistan şirketine bağlı olmayan tüccarların Bengal dışındaki kaynaklara daha fazla yönelmesine, Anadolu’da üretilmiş olan afyonun böylece hızla büyüyen miktarlarda Çin’e satılmasına neden oldu (6).

20. yüzyılın başlarında bir yandan Rus-Japon savaşından galip çıkan Japonya’nın öte yandan, Asya’nın Hasta Adamı denmesine rağmen, nüfus yoğunluğu ve ekonomisiyle Çin’in Avrupa’da yarattığı kaygılar, Batı dillerine “Sarı Felaket” diye bir kavram katmıştı (7). Çin, 11. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar 700 yıl boyunca dünya ekonomisinin başat güçlerinden biriydi. 1078’de dünya çelik üretiminde başı çeken ülke, Britanya’nın 18. yüzyılda yakaladığı kapasitenin yaklaşık iki katına daha o yıllarda ulaşmıştı. Britanya’nın tekstil devriminden 700 yıl önce bir tekstil devi idi (8).

1700’lerin sonundan başlayarak, İngilizlerin de desteği ile, Çin’de afyon bağımlılığı geniş kitleye yayıldı (9). Avrupalı belirli bir aydın kesim Batı’nın sömürgeci hükümranlığı nedeniyle Asyalıların maruz kaldığı “Beyaz Felaket”i sorgulama fırsatı bulmuştu (10).

Yararlanılan Kaynaklar

(1) Napolyon’un Düğmeleri, Penny Le Couteur ve Jay Burreson, Metis Bilim, 2012. Sayfa 249.

(2) Duvar, Deniz Ülke Arıboğan, İnkilap Kitabevi, 2017. Sayfa 113.

(3) Napolyon’un Düğmeleri, sayfa 250.

(4) A.g.e., sayfa 251.

(5) Çin 2, Yüksel Görmez, Alfa Basım Yayım Dağıtım Tic. Ve Ltd Şti., 2018.

(6) Mutfakta Tarih, Burak Onaran, İletişim Yayınları, 2022. Sayfa 139.

(7) Çin Halkının Zihniyeti, Ku Hung-Ming, Doğu Batı Yayınları, 2013. Sayfa 10.

(8) Duvar, sayfa 114.

(9) A.g.e., sayfa 113.

(10)Çin Halkının Zihniyeti, sayfa 10.