Sömürgecilik 80 Afyon Savaşları

1839-1842’de, Çin’le İngiltere arasında Birinci Afyon Savaşı yaşandı. İngiliz tüccarlar 19. yüzyılın başlarında Çin’e yasa dışı yollardan afyon sokmaya başladılar. Çin hükümeti 1839’da afyon ticaretini durdurma girişiminde bulunarak İngiliz tüccarların Guangzhou‘daki (Kanton) tüm afyon depolarına el koydu ve stoklanmış olan malı imha etti. Birkaç gün sonra, sarhoş İngiliz denizcilerinin Çinli bir köylüyü öldürmesi ve Çin hukuk sistemine güvenmeyen İngiliz hükümetinin, sanıkları Çin mahkemelerine teslim etmeyi reddetmesi üzerine taraflar arasındaki gerginlik büyüdü. Savaş patlak verdi ve sayıca az olan İngiliz kuvvetleri kısa sürede zafer kazandılar (1).

29 Ağustos 1842’de imzalanan Nanking Antlaşması ve 8 Ekim 1843 tarihli Bogue Ek Antlaşması‘yla, Çin’in büyük bir tazminat ödemesi, ticaret ve yerleşim amacıyla beş limanın İngilizlere bırakılması ve İngiliz yurttaşlarının İngiliz mahkemelerinde yargılanma hakkı karara bağlandı. Nanking Antlaşması ile Hong Kong Britanya’nın oldu. Öbür Batı ülkeleri de hemen talepte bulunup benzer ayrıcalıklar elde ettiler (2). MS 5. yüzyılda kurulan, Birinci Afyon Savaşı’na kadar bir köy niteliğinde olan Şanghay’ın yıldızı bu savaştan sonra parladı. Çin, buranın deniz ulaşımına çok elverişli olan limanını ticarete açmak ve Avrupalılara bu bölgede bazı ayrıcalıklar vermek zorunda kaldı. Bu ayrıcalıklara daha sonra Japonlar ve ABD de sahip oldu (3).

İkinci Afyon Savaşı, ticari ayrıcalıklarını arttırmak isteyen İngilizlerin Ok adlı gemideki İngiliz bayrağının indirilmesini bahane ederek 1856 yılında başlattıkları savaştır. Bir Fransız misyonerinin öldürülmesini bahane eden Fransa da İngiltere yanında savaşa girdi. Savaş sonucunda İngiltere ve Fransa 1858 yılında Çin hükümetini Çin limanlarının denetimini yabancı devletlerin eline geçirecek olan Tianjin Antlaşması‘nı imzalamaya zorladılar, ancak Çin antlaşmayı onaylamayı reddedince savaş yeniden başladı ve 1860 Pekin Sözleşmesi ile Çin, Tianjin Antlaşması’na uymayı kabul etti. Bu antlaşmaya göre yabancı elçiler Pekin’de yerleşebilecek, birçok yeni liman ticaret ve yerleşim için Batılılara açılacak, yabancılar Çin’in iç bölgelerine seyahat edebilecek ve Hıristiyan misyonerlere ülkede serbestçe dolaşma izni verilecekti. Ayrıca 1858’de Şangay’da yapılan görüşmelerle Çin’e afyon girmesi yasallaştı. Çin’in Batılı devletlerle yaptığı Tianjin benzeri egemenlik ve toprak bütünlüğünden büyük ödünler verdiği antlaşmalar Eşitsiz Antlaşmalar olarak da anılır.

Afyon, tütün ve çay Çin’in yüzyıllardır sürdürdüğü kapalı kapılar politikasını sona erdirdi. Çin, 1911 İhtilali ile sonuçlanacak bir karmaşa ve değişim sürecine girdi (4). Afyon Savaşları’na kadar Çin etkin bir güçtü. Afyon Savaşları’ndan sonra, “Utanç Yüzyılı” (Century of Humiliation) olarak tanımladıkları, yaklaşık yüz yıllık bir aşağılanma dönemi onlar için bir milat oldu (5).

 Yararlanılan Kaynaklar

(1) Napolyon’un Düğmeleri, Penny Le Couteur ve Jay Burreson, Metis Bilim, 2012. Sayfa 251.

(2) A.g.e., sayfa 252.

(3) Gezmek Yaşamaktır, Faruk Pekin, Hil Yayınları, 2017. Sayfa 175.

(4) Napolyon’un Düğmeleri, sayfa 252.

(5) Duvar, Deniz Ülke Arıboğan, İnkilap Kitabevi, 2017. Sayfa 115.