Urartular 8 Urartu Toplumunun Dili ve Kökenleri 1

Urartular çivi yazısını geç bir dönemde kullanmaya başlamışlardır. Yazıda kullandıkları sistem, Yeni Asur hece sistemi ile aynı olduğu için, yazıyı da büyük olasılıkla onlardan almışlardır.
Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu, Mehmet Kuşman’nın hazırladığı tablodan, 2018.

MÖ 2. binin ilk yarısında Hurriler’in merkezi Van Gölü Havzası idi.
Urartu dili Sami dili veya Hint-Avrupa dili değildir. Bir Asya dilidir. Urartu dili, Hurri dili gibi bitişken karakterlidir. Urartu dili, Hurri dili ile morfoloji, fonoloji, sentaks ve vokabüler açısından akrabadır.
Hurro-Urartu dili Doğu Kafkas dil ailesindendir. Bu ailede Hurro-Urartu dilinden başka dört dil daha vardır: Dargi-Lezgi, Laki, Avar-And, Bahi-Çeçen-İnguş. Batı Kafkas dil ailesi içinde ise bir Anadolulu dil vardır, o da Hatti dilidir.
Sabit köklere değişik ekler ilavesiyle kelime teşkili bakımından Ural-Altay dilleri ile de benzerlik gösterdiği; Hurrice ve bazı Kafkas dilleriyle yakınlığı saptanmıştır.
Dr. Ali M. Dinçol ve Prof. Dr. Belkıs Dinçol, Hurro-Urartu dil grubunun Ermenice, Kürtçe, Batı Türkçesinin Azeri lehçesi ile alakası olmadığını söyler. Aynı bölgede kullanıldıklarından ötürü meydana gelen ödünç kelime alış verişleri ve gramer etkileşimlerine dayanılarak yapılan bazı akrabalık iddialarının politik amaçlı olduğunu söylerler. Ele geçen Urartu yazıtları, çoğunlukla klişeleşmiş ifadelerden oluşan resmi içerikli metinler olduğundan, dilin gerek kelime dağarcığı, gerek dilbilgisi kuralları hakkındaki bilgilerin sınırlı olduğunu; yazıtlarda genellikle geçmiş zaman kullanıldığından, şimdiki zaman fiil çekimi eklerinin tümüyle ortaya konamadığını belirtirler.
Hurri ve Urartu toplumlarının aynı menşeden geldikleri, iki ayrı boy, birbiri ardına gelen iki göç dalgası halinde Transkafkasya’dan (Güney Kafkasya. İran, Rusya ve Türkiye arasında, Kafkas dağlarının güneyinde yer alan coğrafi bölgedir. Günümüzde üç bağımsız devletten oluşur: Azerbaycan, Ermenistan, Gürcistan) güneye yayıldıkları düşünülmektedir. İki toplumun inandığı tanrıların da aynılığı, iki kavim arasındaki kültür birliğini de ifade etmektedir.
Başka bir yerde icat olunmuş ve geliştirilmiş bir yazı sistemini almak, genellikle üç aşamalıdır: Önce yazı sistemi ona bağlı dil ile kullanılır; ikinci aşamada yazı yerel dile uygulanır, fakat metinler hem yerel hem yabancı dilde olmak üzere çift dilli kaleme alınır; son aşamada ise, yabancı dil tümüyle terk edilip yalnızca yerel dil kullanılmaya başlanır. Urartu’nun Asur çivi yazısını kabul etmesi de bu aşamalardan geçmiştir: Van Kalesi’nin duvarlarındaki kuruluş kitabeleri, Yeni Asur Çivi Yazısı ile sadece Asur dilinde kaleme alınmıştır. Urartu Kralı I. Rusa (MÖ 735-714) tarafından Asur-Urartu sınırına diktirilen Topzava Steli ise Asur ve Urartu dilinde yazılmıştır.