Kültür

Faşizm/Diktatörlük 6

Bitmemiş Sütun, Günther Uecker, 1956.
Mukavva ile kanvas üzerine çivi ve grafit, sprey.
Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu, Zero Sergisi, Sabancı Müzesi, 2015.

İran doğumlu psikoloji profesörü Fathali M. Moghaddam, demokrasilerde diktatörlüğe kayma olasılığının her zaman olduğunu; ekonomik ve politik istikrarsızlık dönemlerinin ve ülkeye yönelik dış tehdidin bu iş için ideal bir ortam hazırladığını yazıyor. Moghaddam, katıksız diktatörlüğü ve demokrasiyi bir sarkacın iki aşırı ucu olarak konumlandırıyor. Toplumların bu sarkacın salınım çizgisi üzerinde farklı yerlerde bulunduklarını; ama toplumlar sürekli değiştiği için diktatörlük-demokrasi arasında gidip gelen bu sarkacın izlediği çizgideki yerlerinin değişebildiğini, herhangi bir toplumun asla katıksız diktatörlük kutbuna kaymayacağını düşünmenin ölümcül bir hata olacağını yazıyor.
Moghaddam, Stalin’in diktatörlüğünün Putin’in diktatörlüğünden; Mao’nun diktatörlüğünün günümüzde Çin’e hakim olan partinin diktatörlüğünden; İran’daki mollaların diktatörlüğünün Şahlık diktatörlüğünden katıksız diktatörlük kutbuna daha yakın olduğunu söylüyor. SSCB’de Stalin karşıtı bir fıkra anlatmak cezasız kalmazdı. Brejnev’in iktidarı dönemindeyse, Brejnev karşıtı bir espri yapmak artık çok fazla sorun yaratmıyordu.
Diktatörlükler ne ölçüde kapalı bir sistem olduklarına ve gücü ellerinde hangi yollarla tuttuklarına göre farklılaşırlar. Diktatörlükler güce dayanan baskıcı rejimlerdir ve itaatsizliğe nereye kadar müsamaha gösterecekleri değişkenlik gösterir. SSCB’de Stalin döneminde (1922-1953), günümüzde İran ve Kuzey Kore’de sıfır hoşgörü politikası geçerlidir. Hükmeden elit, sıfır hoşgörü politikasını kendi menfaati açısında gerekli görür.
Stalin’in hükmedişi bazı açılardan bakıldığında Putin’in hükmediş tarzından çok farklıdır; fakat diğer önemli noktalar açısından bakıldığında yönetim tarzı değişmeden devam etmektedir: Nihai karar verme gücü tek bir adamın iki dudağı arasındadır.
Diktatörler ülkenin genelinde gücü ellerinde tutarken, iktidardaki elit grup ve yerel diktatörler daha küçük gruplar düzeyinde güçlenirler ve çoğu durumda bürokraside perde arkasında kalarak işlerini görürler. Diktatör, riayetsizliği ve sadakatsizliği ezmek için yerel/küçük diktatörleri çekiç olarak kullanır.
Diktatörlüğün ayakta kalması ve istikrarı için yurttaşlar arasında had safhada korku salınmış olması gerekir. Yurttaşlar politik süreçlerle çok ilgili olduklarında diktatörlüğün sürekliliği tehlikeye girer. Yurttaşlar politik süreçlere kayıtsız kaldığında ve rejime muhalif olmaktan korktuklarında diktatörlük daha istikrarlı olur.
Diktatörler, halkın kendilerini sevdiğine ve sonuna kadar arkasında duracağına inanır: Libya’da Kaddafi, Sudan’da Ömer El-Beşir, Zimbabwe’de Mugabe, Kuzey Kore’yi 1948’den beri yöneten, günümüzde üçüncü neslin başta olduğu diktatörler, Suriye’de Esad ve tüm diktatörler halkları tarafından tapılırcasına sevildiklerine inanırlar. Bu, diktatörün yanılgısıdır.
Sevildiğini düşünerek hükmeden diktatör, protestoculara karşı açıkça şiddet eylemlerine girmekten çoğunlukla kaçınır. Ancak protestocular caddelere taşıp, şiddet alenileştiğinde durum değişir.