Batıda Doğu, İslam ve Türk Algısı 92

“Laurie’yle Suzanne Yahudi. Yörede onlardan başka Yahudi olmadığını söylüyorlar. ‘Geri kalanlar kurşuna dizilmiş’ diyor Laurie düz bir tonda. ‘Tam benim evin karşısındaki tarlada. Mutfak penceremden görünüyor.’ İkisi gülüşüyor. Suzanne burada insanların sürekli Yahudi mezarlarını biliyor mu diye sorduğunu söylüyor. Köyde bir Yahudi mezarlığı varmış. Kötü niyetle sorduklarını düşünmüyormuş ama haftada iki üç kere oluyormuş.”

Son Akşam Yemeği, Rachel Cusk, YKY, 2025. Sayfa 52.

Osmanlı tarihine ilişkin yazılar, tüm tarih yazımları gibi, tarihçiler, seyyahlar, misyonerler gibi çok farklı gruplar tarafından kaleme alınmıştır.  Tarihe ilişkin yazıları değerlendirirken kimler tarafından yayınlandığını, hangi hedef kitleye hitap ettiğini, hangi kaynaklardan beslendiğini, nasıl dolaşıma girdiğini dikkate almak gerekir.

Osmanlı İmparatorluğu’nda Türklerin yaşayış ve algılayışlarına ilişkin külliyatı oluşturan eserler; kuruluş evresinde çoğunluğunu Türk nüfusunun oluşturduğu devlet yapısı içinde yazanlar ile (Aşıkpaşazade, Neşri, Uzun Firdevsi gibi), farklı din ve ırklardan halkların yaşadığı geniş bir coğrafyayı yöneten imparatorluk yapısı içinde yazanların (Gelibolu’lu Mustafa Ali, Celalzade Mustafa, Talikzade Suphi gibi) Türk kimliğini kabul ve tartışma biçimleri doğal olarak farklıdır.

Richard Knolles’un 1603 tarihli The General History of the Turkes adlı çalışması, Osmanlıları ‘dünyanın dehşeti’ olarak tasvir ederken bir yandan Osmanlı’nın askeri gücüne duyulan hayranlıkla, diğer yandan bu gücün doğurduğu ahlakı sorgularken, dinsel endişelerle de örülmüş bir anlatıdır.

Erken Modern İngiltere’de Türk İmgesi adlı eser, 1453’te İstanbul’un fethinden 1699’daki Karlofça Antlaşması‘na kadar geçen dönemde İngilizcede Osmanlı Türklerine ilişkin akademik, popüler ve hatta efsanevi bilgi üretimini ele alır.

1558-1713 yılları arasında İngiltere ve İslam dünyası arasındaki etkileşimler karmaşık, dinamik ve değişimlere tabi olarak sürmüştür. Bu süreç, İngilizlerin tüm kültürel tarihlerinin akışını değiştiren at, kahve, altın, şeker, ipek, baharat, halı, basma ve çivit gibi materyallerin akışını da içerir. İngilizler ülkelerine İslam dünyasından yeni fikirler ve kaynaklar götürmüştür.

İlişkileri ticari ihtiyaçlar ve alışveriş yapma arzusu körüklemiştir. Türklük ile birleşen İslam algısı ve bilgisi, başlangıçta kilise ve tiyatro vesilesiyle olumsuz yönde oluşmuş ancak temas sayesinde zamanla bilginin şekli değişmiştir. 18. yüzyılda Şark araştırmalarının merkezi İngiltere’ye kaymıştır.

Erken Modern İngiltere’de Türk İmgesi, Anders Ingram, Timaş Yayınları, 2025.

‘Erken Modern İngiltere’de Türk İmgesi’, Kadir Purde, Cumhuriyet Kitap, 17 Temmuz 2025.

İngiltere ile İslam Dünyası: Bir ‘Aşk-Nefret’ Tarihi, Ömer Erdem, Hürriyet Kitap Sanat.

İngiltere ve İslam Dünyası 1558-1713, Gerald MacLean Nabil Matar, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2021.