Bildungsroman ve Künstlerroman

Bildungsroman ya da Oluşum romanı, 18. ve 19. yüzyılda Batı romanına hakim olan gelenektir. Büyüme-bilinçlenme-kimlik edinme romanlarına verilen addır.

İlk örneği 1795 yılında yayınlanan Goethe’nin Wilhelm Meister’in Çıraklık Yılları olarak kabul edilir. Türün adının Almanca kalma sebebinin bu olduğu düşünülür.

Bildungsroman, roman türünde kullanılmış en kronolojik anlatıdır, zaman kaymaları çok az olur. Bireyin çocukluğundan başlayarak olgunlaşmasına kadar uzanan süreci ele alan Bildungsroman, bu süreç içinde roman kahramanının ne tür seçimlerle karşı karşıya kaldığını ve yaptığı seçimler sonucunda yaşamının nasıl belirlendiğini anlatır. Çağın liberal anlayışına uygun olarak, bireyin yaptığı seçimlerde tümüyle özgür olduğu varsayılır.

En tipik Bildungsroman, Charles Dickens’ın Büyük Umutlar adlı kendi yaşamöyküsünü anlattığı, 1861 yılında ilk baskısı yapılmış romanıdır.

Bildungsroman’ın vurgusu gelece dönüktür.

Thomas Hardy ise 1895 yılında yayınlanan Adsız Sansız Bir Jude romanı ile liberal hümanist inancı sorgular. Toplumun bütün kurumlarının, özellikle de din, aile ve eğitim kurumlarının, bireyin gelişmesine değil ezilmesine hizmet eden yapılar olduğunu öne sürer. Adsız Sansız Bir Jude, bir Bildungsroman yapısına sahiptir ama felsefi olarak bu tür romanın karşısında yer alır. Hardy ayrıca zamanın kronolojik akmadığını, eskinin de belirleyici olduğunu göstermek ister.

Bildungsroman’ın bir türevi olan Künstlerroman (sanatçı romanı, artist’s novel) Bildungsroman geleneğine 19. yüzyılın sonlarından itibaren farklı bir açılım kazandırmıştır.

20. yüzyılın başında Bildungsroman yapısı sıradan bireylerin değil, sanatçıların formasyonunu anlatmakta kullanıldı. Künstlerroman denilen bu alt türde zaman öğesi Bildungsroman’ın çizgiselliğinden farklı olarak ileri geri gidişler, anımsamalar, geleceğe ilişkin beklenti ya da düşlerle modernist romanın zaman anlayışına uygun bir biçimde anlatıyı biçimlendirdi. En klasik örneği Marcel Proust’un Yitik Zamanın İzinde (1913) adlı külliyatıdır.

Tonio Kröger, Thomas Mann, 1903

Martin Eden, Jack London, 1909

Sanatçının Bir Genç Adam Olarak Portresi, James Joyce, 1916

Bu Filmin Kötü Adamı Benim, Murat Gülsoy, 2004

Baba, Oğul ve Kutsal Roman, Murat Gülsoy, 2012

Nisyan, Murat Gülsoy, 2013 Künstlerroman için bazı örneklerdir.

 

Yararlanılan Kaynaklar

Künstlerroman (Sanatçı Romanı) Bağlamında Murat Gülsoy’un Kurgusal Dünyasına Analitik Bir Yaklaşım, Emine Ayan, Söylem Filoloji Dergisi, Cilt 5, Sayı 1, Sayfa 49-62, Haziran 2020.

https://dergipark.org.tr/tr/pub/soylemdergi/article/692513

Don Kişot’tan Bugüne Roman, Jale Parla, İletişim Yayınları, 2000. Sayfa 105, 259-265, 321.