Ağaç, evrende merkezin sembolüdür. Ağacın Türk mitoslarında da cennet, dünya ve cehennem ekseni üzerinde yer aldığına inanılır. Ağacın gövdesi, dalları ve yaprakları kadar kökleri de önemlidir. Ağacın kutsallığı, Türk boylarının tarih öncesi dönemlerine, avcılıkta en önemli kült olan orman kültüne kadar gider (1).
Türklerde en çok saygı gösterilen ağaç, kayın ağacıdır.
Altaylar’da yol alırken, neredeyse sürekli kayın ormanlarından geçtik. Kayın ağacı, yörenin en dayanıklı ve kullanıma elverişli ağacı olduğu için kutsallaştırılmıştır, deniyor.
Altaylılar:
“Altın yapraklı kutsal kayın!
Sekiz gölgeli kutsal kayın!
Dokuz köklü altın yapraklı Bay Kayın..!” derlerdi (2).
Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu, 2024.
Bugünkü Altay şamanistlerinde de hala çeşitli ağaçtan türeyiş mitoslarına rastlanır (3).
Türklerde çoğunlukla kayın ağacına Evren Ağacı anlamı yüklenir. Dünya Ağacı ile Evren Ağacı anlam bakımından farklıdır. Evren Ağacı ile kozmolojik sistemde yer alan dünyanın ekseni ifade edilir. Hayat Ağacı ise genellikle doğurganlığı, bereketi, türemeyi, sürekli gençliği ya da ölümsüzlüğü simgeler (4).
Yaratıcı Ülgen, Tanrıça Umay’ı kayın ağacıyla yeryüzüne indirmiştir. Yaşamın başlangıcında yer alan bu tanrıça, Altaylılarda çocukların ve hayvan yavrularının koruyucusudur (5).
Türk-Moğol inanışında ve özellikle Şamanizm’de kayın ağacı çok önemlidir: Kayın veya Huş (ak huş) ağacı, ya da yedi veya dokuz çentikli direk, Evren Ağacı’nı temsil eder ve dolayısıyla “Dünyanın Merkezi’nde” sayılır. Şaman ona tırmanarak en yüksek gök katına ulaşır ve Ülgen’in huzuruna varır. İlk şamanın annesi insan, babası kartaldır. Kartal, En Yüce Varlığı temsil eder. Işığın Yaratıcısı’nı simgeleyen çift başlı kartal, Evren Ağacı’nın doruğunda bulunur (6).
Evren Ağacı, Kozmik Ağaç, Evrenin Ekseni ya da Evrenin Direği şamanlık mesleğinin temel ögesidir. Şaman davulunu onun odunundan yapar; ritüel kayına tırmanırken aslında ona tırmanmaktadır; yurtunun önünde ve içinde onun temsilcileri vardır. Davulunun üstüne onun resmini yapar. Evren Ağacı, yeryüzünün ortasında, göbeğinde yükselir; bir Demir Dağın doruğunda yedi kollu bir ak kayın ağacı büyür. Tanrılar, atlarını bu ağaca bağlarlar, bu ağacın yemişleriyle beslenirler (7).
Dokuz Deniz’den birinin ortasında bir ada, adanın ortasında Göğe kadar yükselen ulu bir kayın ağacı varmış. Toprağın Beyi’nin ağacıymış bu (8).
“Ben bütün insanlara hayat veren Ağacım.” (9).
Evren Ağacı’nı, şaman davulu temsil eder.
Yararlanılan Kaynaklar
(1) Türk Mitosları, Zühre İndirkaş, İmge Kitabevi, 2007. Sayfa 38.
(2) Türk Mitolojisi Cilt I, B. Ögel, TTK, 1989. Sayfa 91.
(3) Türk Mitosları, sayfa 38.
(4) A.g.e., sayfa 41.
(5) A.g.e., sayfa 48.
(6) Şamanizm, Mircea Eliade, İmge Kitabevi, 1999. Sayfa 95, 188, 440, 441.
(7) A.g.e., sayfa 302, 303.
(8) A.g.e., sayfa 62.
(9) A.g.e., sayfa 63.
Leave A Reply