Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu, Anohin Ulusal Müzesi, Gorno Altaysk, Altay Cumhuriyeti, 2024.
Şamanizm, başta Ural-Altay halkları olmak üzere dünyanın hemen her yerinde görülür. Şamanizm, Sibirya ve Orta Asya kültürlerinin asal karakteristiğidir ve bölge halkının dini olarak kabul edilir. Oysa Şamanizm bir din olmayıp farklı dinlerin “şaman” çevresinde oluşturduğu karmaşık ritüeller ve inançlar sistemidir. Şamanizm’in kökenlerine inip iz sürebilmek çok kolay değildir. Şamanizm’in kökleri Paleolitik kültürlere kadar inen, hayvanlar ile ilgili törenlerin yapıldığı avcı topluluklarına bağlanır. 20 Şaman, avın ve toprağın bereketini sağlayan gücü kendisinde barındıran kutsal bir kişidir (1).
Şaman, Türk kavimlerinde kam adıyla bilinir. Şaman olma halini Altaylılar “ruh basıyor” ifadesi ile dile getirirler.
Şamanın tanımlarından biri ruhlarla desteklenmiş kişidir.
Şaman inancı, evreni gökyüzü, yer ve yeraltı olmak üzere üçe ayırmıştır. Gökyüzünde iyi ruhların, yeryüzünde insanların, yeraltında da kötü ruhların bulunduğu düşünülür. İnsanlar ikisinin de etkisinde kalabilir. İyi ruhların başında Ülgen, kötü ruhların başında Erlik isimli simgesel varlıklar bulunur. Şaman, ruhlarla insanlar arasındaki ilişkiyi kurar. Altaylar’da yaşayan şamanlar Ülgen’i güneyde yaşayanlar Kuday’ı en büyük tanrı olarak niteler. Şaman kadın ya da erkek olabilir (2).
En güçlü şamanların kadın olduğu inancı da vardır. Yakutlar‘da erkek şamanlar bazen kadın elbisesiyle ayin yaparlar. Erkek şaman elbiselerinin üzerinde kimi zaman kadın memelerini temsil eden madeni nesneler bulunur. Giysilerin, kamların kötü ruhlara karşı koymalarını kolaylaştırdığı düşünülür. Bu nedenle giysi, kutsal bir nitelik taşır (3). Özel giysisi olmayan şamanların kötü ruhlar karşısında etkisiz kaldığına inanıldığı için her şaman mutlaka kendisi için bir giysi yaptırır.
Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu, Anohin Ulusal Müzesi, Gorno Altaysk, Altay Cumhuriyeti, 2024.
Şaman, giysisini, hizmetinde olduğu ruhtan aldığı emir ve esin doğrultusunda oluşturur. Malzeme hazırlandıktan sonra topluluğun kadınları bir araya gelip şamanın giysisini dikerler. Şamanın giysisi genellikle maral ya da beyaz koyun derisinden yapılır ve 60 kadar parçadan oluşur. Üzerine çeşitli sembolik nesneler iliştirilir.
Altay şamanı giysisini kışın bir gömleğin üstüne, yazın çıplak bedenine giyer. Tunguzlar yaz kış ikinci yöntemi uygular. Eskimolarda şaman belden yukarı soyunur, giysi diye üstünde yalnız bir kemer kalır. Bunlarda “giysi”, ren geyiği derisinden şeritler ve kemikten küçük figürler bağlanan deri bir kemerden ibarettir (4).
Yararlanılan Kaynaklar
(1) Türk Mitosları, Zühre İndirkaş, İmge Kitabevi, 2007. Sayfa 19.
(2) İslam Öncesi Türk Sanatı, Erdem Yücel, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2000. Sayfa 98, 99.
(3) Türk Mitosları, sayfa 23.
(4) Şamanizm, Mircea Eliade, İmge Kitabevi, 1999. Sayfa 176.
Leave A Reply