Kültür

Şiddet 93B | Yasaklar ve Sansür Şiddeti 4B Kitaplar 1B Osmanlı Sansür Uygulaması 2

Fotoğraf: yazarçizer

Basınla ilgili ilk kararname Fransa’da 1852’de hazırlanan basın kanunundan tercüme edilerek 1864 yılında Sultan Abdülaziz devrinde yayınlanmış, İkinci Meşrutiyet’e, 1909’a kadar yürürlükte kalmış; 1867 ve 1876 yıllarında kanun ve tüzükleri hiçe sayan kararnameler çıkarılmıştır. 1876’ daki bir günlük uygulama pek çok taşı yerinden oynatmış: birçok gazete süreli ya da süresiz olarak kapatılmış, gazetelerin basılmadan evvel muayenesi usulü konmuş, sansürün çıkardığı yazıların yerleri boş bırakılmış, öğrenciler Babıali’ yi basmaya kalkışınca sadrazam azledilmiş, iki hafta sonra da Abdülaziz tahttan indirilmişti. Abdülhamit devrinde (1876-1909), 1864 tarihli Matbuat Nizamnamesi’ ne hiç dokunulmamış, 1888’de çıkarılan yeni bir nizamname ile yayınlanacak her şey denetim altına alınmıştır.
Kitaplar 1875 tarihli Basmahane Nizamnamesi’ ne göre incelendikten, memlekete ve devlete zararlı olmadığı saptandıktan sonra verilen ruhsatla basılabilmekte idi. Bu düzenleme de 1888’e kadar yürürlükte kalmıştır. Kitap sansürü ile uğraşan komisyon sayısı ve sansür işiyle görevli memurların sayısı sürekli artmıştır. Zaman içinde yasaklı deyim, terim ve sözcüklerin de sayısı artmıştı.
Gönüllü sansürcüler yasaklanmış kitapları okuyan ve satanları “jurnal ederlerdi”. İhbarlar muhbire bir şekilde yarar sağlardı.
Evleri basmak, kişileri sürmek, gazeteleri kapatmak, toplantıları yasaklamak gibi eylemlerle 32 yıl süren baskıcı yönetim, Abdülhamit’in tahta çıkışından bir yıl sonra başlamıştı.
Tiyatro oyunlarının sansürü, Zaptiye Nezareti’ ne bağlıydı. Kral Oidipus, Kral Lear, Hamlet, Macbeth gibi oyunlar, kralların tahttan indirilmeleri, öldürülmeleri gibi olayları göstermeleri bakımından yasaktı.