Tiyatro ve Sinema 2

Atlas Sineması’nda, Mehmet Sindel, Otomatik Portakal (Stanley Kubrick) anlatımı.
Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu, 2023.

Tiyatro ve sinema birbiriyle alışveriş halindedir. Dışavurumcu sinemanın başarıları derhal dışavurumcu tiyatro tarafından özümsenmiştir. Günümüzde trafik birkaç istisna dışında tamamen tek yönlüdür: sinemadan tiyatroya. Pek çok oyunun sahnelenmesinde filmler esin kaynağı olmuştur. Tiyatro yapımlarında filmin doğrudan kullanılmasına ilaveten, yeni sinematik araçlar sahneye uyarlanmıştır. Filippo Tommaso Marinetti, filmin tiyatro deneyiminin bir unsuru olarak kullanılmasını öneren belki de ilk kişiydi. 1910-1914 yılları arasında, tiyatroyu bütün sanatların nihai sentezi olarak tasavvur ediyordu ve buna bağlı olarak sinemayı bünyesine katması gerekirdi (1). Marinetti, bu bütüncül sanat biçimine Fütürist Varyete Tiyatrosu diyordu. Bauhaus grubunun 1920’lerdeki bütüncül tiyatro projelerinde filmin önemli bir yeri vardı. Meyerhold, Wagner‘in bir zamanlar “diğer sanat dallarında mevcut her türlü aracı kullanmak” yönündeki önerilerini gerçekleştirdiğini söyleyerek, filmin tiyatroda kullanılmasında ısrar etti. Alan Berg, Lulu Operasının 2. perdesinin ortasında, ilerleyen hikayenin bir sessiz filminin gösterileceğini belirtti. 1930’larda Broadway tiyatrolarına film sekansları dahil edildi (2).

Günümüz sanatında iki radikal duruş var: Biri türler arasındaki ayrımın yıkılmasını, tek bir sanat olmasını öneriyor. Diğer duruş ise, her bir sanatın diğerlerinden farkı her ne ise onu güçlendirmek suretiyle korumayı ve belirginleştirmeyi savunuyor. Bütün sanatların tek bir sanata doğru gittiği tezi, sinemanın taraftarlarınca benimsenmiştir. Wagner, Marinetti, Artaud ve Cage tiyatroyu bütün sanatları kendi hizmetine koşabilecek bir sanat olarak tasavvur eder (3).

Jean-Luc Godard’ın filmleri, tiyatro ile sinemanın yol ve yöntemleri arasında köklü bir uyuşmazlık olduğu yönündeki ön yargıyı bertaraf eder. Hollywood müzikalleri geleneği, hikayeyi sekteye uğratan şarkıları ve sahne performanslarıyla Godard için bir emsaldir. Diğer bir örnek ise, Bertolt Brecht’in gerçekçi olmayan ve didaktik tiyatrosudur. Brecht’ten alınma bir başka sık kullanılan yöntem film anlatısının kısa, bazen de numaralanmış sekanslara bölünmesidir (4).

Yararlanılan Kaynak

1. Radikal İrade Üslupları, Susan Sontag, Everest Yayınları, 2021. Sayfa 145.
2. A.g.e., sayfa 146.
3. A.g.e., sayfa 148.
4. A.g.e., sayfa 197.