7. yüzyılda, imparatorluk sarayına Wu Zetian (saltanatı 690-705) hükmediyordu. Çin tarihinde Hükümran İmparatoriçe unvanını alan tek kadın oydu. Wu, saraya odalık olarak gelmişti. Kocası 660’ta inme geçirince, kontrolü tamamen eline aldı. Kocası 683’te öldü, ama Wu iktidarını sürdürdü. En büyük oğlu Li Hong’u (652–75) öldürttü. Diğer bir oğlunu, sürgüne gönderdi. Başka bir oğlunu daha azletti ve en küçük oğlu Ruizongʻu (saltanatı 684–90, 710-12) kukla imparator olarak tahta geçirdi. 690′da kendisini, Yeni bir Zhou Hanedanının imparatoru olarak ilan etti. Yaşı 80’e ulaşan ve hastalıklı olan İmparatoriçe Wu, nihayet 705’te bir darbeyle devrildi. Çin tahtını gasp etmiştir ama kararlılığından ve siyasal sezgisinden kuşku duyulamaz, diye yazar tarih kitapları (1). Arapların efsanevi Anka kuşunun yuvasını ateşe verip öldüğü, sonra küllerinden yeniden doğduğu anlatılır. Tang Hanedanı boyunca Anka kuşu, 660 yılında tahta çıkan İmparatoriçe Wu Zetian’in simgesi olmuştu. Anka kuşu, daha sonra bütün imparatoriçeler tarafından kullanılan genel bir simge haline geldi (2).
Kangxi, ikinci Qing imparatoruydu ve 7 yaşında tahta çıktı. On beş yaşına gelinceye kadar, Çin’in fiili yönetimini dört naip ve büyükannesi Dul İmparatoriçe Xiaozhuang (1613-1688) üstlendi; bu İmparatoriçe, Qing tarihi vakayinamelerinde son derecede saygı duyulan bir kişilikti (3).
1861’de, kocası İmparator Xianfeng’in ölümünün ardından Çin’in yönetimi İmparatoriçe Cixi’ye (1835-1908) geçti. Cixi, 47 yıllık saltanatı boyunca acımasız bir hükümdar olduğunu gösterdi.
Çinli alimlerin çoğu el emeğiyle çalışamayacak kadar zeki ve alim olduklarını göstermek için tırnaklarının uzatırlardı. Kimisi sadece bir tırnağını uzatırdı. Dul İmparatoriçe Cixi her tırnağını ellerinin yaklaşık iki katı kadar uzatmıştı.
Fotoğraf: Filoji.com
1861’den 1908’e kadar fiilen Qing Hanedanı’nın dizginlerini, Dul İmparatoriçe Cixi elinde tuttu. Odalık olarak seçildi, bir oğul doğurdu. Bu oğul, İmparator Tongzhi (saltanatı 1861-75) oldu. İmparatorun, 5 yaşındaki Tongzhi rüştüne erinceye kadar ona naiplik etmek üzere atadığı sekiz kişiyi saf dışı etti. Eski imparatorun eşi Ci’an ile birlikte 20 yıl boyunca devlet işlerini birlikte kontrol ederek, resmi görüşmeler sırasında perde arkasına gizlenerek, görünmeden imparatora tavsiyelerde bulundular. İmparatoriçe Ci’an öldükten sonra da Cixi, Yasak Şehir’de iktidarını sürdürdü (4).
İmparator Tongzhi, 1875’te çiçek hastalığından öldü. Cixi, verasetle ilgili yasaları çiğneyerek, 4 yaşındaki yeğenini tahta çıkardı; bu çocuk İmparator Guangxu (saltanatı 1875-1908), Cixi 1908’de ölünceye kadar iktidara gelemedi. “Yaşlı Buda” diye bilinen Cixi, 1,50 m boyunda, ağır makyaj yapan, diğer Mançu kadınları gibi el tırnaklarını uzatan, hırs küpü, ürkütücü bir karakterdi. Kötü haber almaya açık değildi. Genç subaylardan hoşlanırdı; Yasak Şehir ve Yazlık Saray için savurganca para harcadı. Köhnemiş Çin donanmasını modernleştirmek için ayrılan para, Yazlık Saray’daki bir göle mermer sandal yaptırmak için harcandı (5).
İmparator Guangxu, yaşamını fiilen bir tutuklu olarak yaşadı, hatta Cixi, onun Yazlık Saray’daki odalarının pencerelerini tuğlayla kapattırdı. Cixi, Batılılardan kurtulmak amacıyla, Adil Uyum Derneği adlı milliyetçi gruba oldukça güçlü destek verdi; Çin’de Hristiyanlığa ve Yabancı emperyalizme karşı olan bu grup, 1898–1901 arası Boxer Ayaklanmasını çıkardı. Cixi, Boxer’leri bastırma politikasını 1900’de terk etti ve Batılıların protestolarıyla karşılaştı. Hareketin üyeleri, kiliseleri yaktılar, Çinli Hristiyanları katlettiler. Batılı güçler, Pekin’de artık kuşatma altında bulunan temsilciliklerinin korumak için asker gönderdiler. İmparator, köylü kılığına girerek, Xi’an’a gitmek üzere bir kağnıyla başkentten kaçtı. 1902’de başkente dönen Cixi ve bakanları, 1898’dekilere benzeyen reformlara giriştiler. Eğitim modernleştirildi, binlerce okul açıldı ve modern bir polis gücü kuruldu. Ordu yeniden örgütlendi ve askeri akademiler açıldı. Klasikleri temel alan geleneksel sınav sistemi kaldırıldı. Cixi, Çin finans sistemini ıslah etmeye ya da yolsuzlukları ortadan kaldırmaya yönelik adımlar atamadı. 1908’de Cixi, dokuz yıl içinde anayasal monarşi kurulmasını öngören bir reform planını duyurdu ama bu plan uygulanamadan 73 yaşında öldü. Ölümünün ardından, İmparator Guangxu’nun önceki gün ölmüş olduğu duyuruldu. 2008’de yapılan adli tıp incelemesinde imparatorun, akut arsenik zehirlenmesinden öldüğü saptandı. Ölümü yaklaşan Cixi, yeğenini öldürtmüştü. Ölüm döşeğindeki Cixi ayrıca yeğeninin üç yaşındaki oğlu Puyi’yi tahtın varisi olarak belirlemişti. Bu çocuk, İmparator Xuantong (saltanatı 1908-12) adıyla tahta geçti ve Son İmparator oldu (6).
Yararlanılan Kaynaklar
(1) Kısa Çin Tarihi, Gordon Kerr, Say Yayınları, 2021. Sayfa 62.
(2) Çin İmparatorluğu, Philip Steele, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2012. Sayfa 39.
(3) Kısa Çin Tarihi, sayfa 112.
(4) A.g.e., sayfa 127.
(5) A.g.e., sayfa 131, 132.
(6) A.g.e., sayfa 131-136.
Leave A Reply