Çin 960-1279 yılları arasındaki Song Hanedanlığı devrinde dünyayı pek çok teknolojik yenilikle tanıştırdı. Çinliler saatleri, pusulayı, barutu, kağıdı ve kağıt parayı, porseleni ve demir döküm için maden eritme ocağını Avrupa’dan önce icat etmişlerdi. Çıkrığı ve su gücünü kullanmayı aşağı yukarı aynı tarihlerde ve onlardan bağımsız olarak geliştirmişlerdi. Bunun sonucunda 1500’lerde Çin’deki yaşam standartları en az Avrupa düzeyindeydi. Song devrinin büyük icatlarının arkasındaki itici güç devlet himayesi, hatta emri idi. Ama çok azı ticari kullanıma sokulmuştu. Song’ların ardından gelen Ming ve Qing Hanedanlıkları devrinde devlet kontrolü daha da sıkılaşmıştı (1). Batılı kaynaklar, 16. yüzyılda Çin’e gelen Cizvit misyonerlerin imparatorluk sarayını astronomi, matematik, haritacılık ve daha pek çok şeyle tanıştırdığını söylerler (2).
Gökküredeki yıldızların ve gezegenlerin hareketlerini üç boyutlu olarak temsil eden çemberli küre, Han Çin’inde saray gökbilimcisi Zhang Heng (MS 78-139) tarafından icat edildi. Bu aygıtta bir su saati, bir su çarkı ve dişliler kullanılıyordu. Aynı kişi, MS 132’de yüzlerce kilometre uzaklıktaki depremleri saptayabilen bir sismoskop da icat etti. Bu alet yer sarsıntısının yönünü de tespit edebiliyordu. Bir deprem olduğunda, ki Çin bir deprem ülkesidir, ejderhalardan birinin ağzından çıkan top, kurbağalardan birinin ağzına düşüyordu. Bu, titreşimin doğrultusunu gösteriyordu. MS 138’de bu alet 500 km uzaktaki depremi tespit etmişti. (Sismoskop deprem gözler, sismograf deprem yazar). Zhang Heng, 100’den fazla takımyıldızdaki 2500 kadar yıldızı belgeledi; pi sayısı için yeni bir formül yazdı ve Çin takvimindeki yanlışları düzeltti. Ay ışığının, güneşten yansıyan ışıktan ibaret olduğu teorisini ortaya attı (3).
Han dönemi (MÖ 206-MS 220), matematikte kazanılan birçok başarıya tanıklık etti, dünyada ilk defa negatif sayılar kullanıldı. MÖ 10. yüzyıldan MÖ 2. yüzyıla kadar birçok alim kuşağının hazırladığı ve son aşaması MS 1. yüzyıldan kalma bir kitap olan Matematik Sanatı Üzerine Dokuz Bölüm adlı yapıtta bu sayılar ilk kez görüldü. Bu kitap, Çin’e ait en eski eserlerden biridir. Gemilere yön vermek için basit dümen küreği yerine kullanılan ve gemilerin açık denizlere yelken açabilmesine olanak sağlayan kıç dümeni de Han döneminde icat edildi. Baş ve kıç bölümü dörtgen şeklinde, tekne tabanı düz olan jong adlı su taşıtının tasarımı da bu dönemde geliştirildi. Hekim Hua Tuo (MS ykl. 140-208), bitkisel bir karışım ile şarabı birleştirerek, cerrahi işlem sırasında anestezi uygulayan ilk kişi oldu (4).
Çinliler, Batı’da bilinmeden çok önce kömürün madenciliğine ve kullanımına öncülük ettiler. Mekanik saati icat eden ve geliştiren ilk kişiler onlardı. Çinliler sıcak hava balonlarını, paraşütü, uçurtmalarla insanlı uçuşu, el arabasını ve kibriti de icat etti (5).
Eritilmiş madene kömür ekleyerek dökme demiri ilk yapan onlar oldu. Çin’de demir döküm Batı’dakinden 17 yüzyıl önce başladı. Fırınlardaki ateş su ile çalışan körüklerle harlanıyordu (6). Demirin işlenişi 1350 yılına kadar Batı’da sınırlı iken Çin’de demir işçiliğinin MÖ 513’te geliştiğini biliyoruz (7). Bunun sebebi erime noktası düşük olan yüksek fosfor oranlı Çin demir madeni olabilir. Çin’in yakıt olarak kullanmak üzere kömür çıkartmış ilk ülke olduğu düşünülüyor. Kömür MÖ 200 civarında Jiangxi Eyaleti’nde keşfedilmişti. Han Hanedanı döneminde (MÖ 206-MS 221) su kuyuları açmışlar, demir burguları taşımak için, dünyanın diğer yerlerindeki mühendislerden 1800 yıl önce burgu iskeleleri kullanmışlardı. MÖ 160’ta drenaj ve havalandırma sistemleri kullanarak derin maden bacaları kazabiliyorlardı. Madenlerden malzeme dolu sepetleri makara sistemi kullanarak yukarı çekiyorlardı (8). Yakındoğu’da çok sonraları başlayan tunç dökümcülüğü, MÖ 1000’lerde çok yüksek ustalık düzeyine erişmişti.
Yararlanılan Kaynaklar
- Ulusların Düşüşü, Daron Acemoğlu, James A. Robinson, Doğan Kitap, 2014. Sayfa 216, 217.
- Dinin Demokrasiyle İmtihanı, Ian Buruma, Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, 2012. Sayfa 59.
- Kısa Çin Tarihi, Gordon Kerr, Say Yayınları, 2021. Sayfa 43, 44.
- A.g.e., sayfa 43, 44.
- Çin Buluşlarının Tarihi – Bugün ve Gelecek – Çin’in Son Teknolojik Yenilikleri, Larry Romanoff – Küresel Araştırma (Global Research Newsletter) 23 Aralık 2019.
- Çin İmparatorluğu, Philip Steele, İş Bankası Kültür Yayınları, 2012. Sayfa 38.
- A.g.e., sayfa 5.
- A.g.e., sayfa 32.
Leave A Reply