Çin’de İnançlar 36 Zerdüştçülük, Yahudilik, Hıristiyanlık, İslam

• Aydınlar tarafından benimsenen düşünce, Taoculuğu, Konfüçyüsçülüğü ve Budizmi tek bir sistemde birleştirmekten yana olan “bir arada üç öğreti” (sanjiao guiyi) akımı doğrultusunda, bağdaştırmacı bir düşüncedir (1). Çinlilerin çoğu, Konfüçyüs ahlakına, Taocu rahiplerin büyü bozma işlemlerine, Budist keşişlerin ölüler için yaptıkları ayinlere bağlıdırlar (2). Ancak, farklı inançlar da ülkede takipçi bulmuştur.
• Zerdüşt’ün dini, 7. yüzyılda Çin’e ulaşmış, ilk tapınak başkent Ch’ang-an’a (günümüzde Şian/Xian) 621 yılında inşa edilmiş, ancak bu inanç Çin’de kalıcı olmamıştır (3).
• 1489, 1512 ve 1663 tarihli üç taş kitabe vardır. İlkinde Yahudiler’in Sung Hanedanı döneminde Çin’e geldikleri söylenir; ikincisinde, Han Hanedanı döneminde ve üçüncüsünde Chou Hanedanı döneminde geldiklerini yazar. 1850 yılında halen bu dinin izine rastlanırken, günümüzde Çin’de tamamen yok olduğunu söylemek mümkündür (4).

Beijing’deki pagoda tipi cami, Öküz Caddesi’ndedir (5). Caminin içindeyiz.
Fotoğraf: Nur Emiroğlu, 1997.

• Müslümanlar ilk kez 628 yılında, imparatora hediyelerle giden, Hz. Muhammed’in dayısı Sad ibn Vakkas öncülüğünde Çin’e yerleşmişlerdir (6). İlk cami 627 yılında Kanton/Guangzhou’da yapılmıştır; Huaisheng adlı cami günümüzde de ibadete açıktır (7). İmparatorluk döneminde her cami için koşulan tek şart, camide imparatora bağlılığı simgeleyen kitabeli bir yazıtın bulunması olmuştur (8). 840’lar İslam’ın Çin’de yayıldığı yıllardır (9).
• Başta Yunnan Eyaleti olmak üzere Çin’de halen büyük bir Müslüman topluluk bulunmaktadır (10). Günümüzde Çin’de, resmi verilere göre, 21 milyondan fazla kişi Müslümandır; 35.000’den fazla cami ve 40.000’i aşkın imam vardır (11). Fujian Eyaleti’nin Quanzhou kentinde, Çin’in en eski camilerinden biri olan Qingjing Camisi, Quanzhou’da yaşayan 50 bin Müslümana hizmet vermektedir (12).

Şian’da (Xian, eski Ch’ang-an) Çin stilinde inşa edilmiş Büyük Cami’nin bir bölümü. Cami 742’de açılmıştı ama günümüzde kullanılan binaların büyük bölümü Ming Hanedanı dönemine (1368-1644) aittir (13).
Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu, 1997.

• Hıristiyanlık 7. yüzyılda Çin’e gelmeye başladı, 16. yüzyılda Cizvit misyonerler ile ikinci bir dalga oldu ve 1840 yılında başlayan Afyon Savaşı’ndan sonra yaygınlaştı, 20. yüzyılda Hıristiyan topluluklar çoğalmaya başladı. Komünist yönetim, yabancı misyonerleri ülkeden çıkardı; kiliselerin çoğunu kapattı. Hıristiyanlara ait okulları, hastaneleri, yetimhaneleri ele geçirdi. Kültür Devrimi sırasında çok sayıda rahip hapse atıldı. 1970’lerin sonundan başlayarak Hıristiyan inancında olanlar bazı haklarını geri kazanmaya başladı. Günümüzde 22 milyon kişi Hıristiyanlığın değişik mezheplerine inanır ve 6000’den fazla Hıristiyanlığa ait mekan bulunmaktadır (14).
• Nasturi Kilisesi, 5. yüzyıldan itibaren Bağdat’taki merkezinden başlayıp İpek Yolu’nu izleyerek doğuya doğru yayılmış ve 631-635 yılında, o dönemdeki Çin başkentine, Ch’ang-an’a (günümüzde Şian) ulaşmıştı. 13. yüzyıl en yaygın olduğu dönemdir. 6. yüzyılda bazı kuzeyli Türkler arasında da Nasturilik yayılmıştır. Bu Kilise simge olarak Golgotha haçını değil, yeniden dirilişin haçı olan Malta haçını seçmişti (15). 781 yılında Çince ve Süryanice iki dilli yazıt hazırlandı (16). Uzun bir süre sonra Nasturilik Çin’de tamamen yok oldu (17).

Yararlanılan Kaynaklar

1. Buda’nın Bilgeliği, Jean Boisselier, YKY, 2003. Sayfa 165.
2. Dinler Tarihi, Felicien Challaye, Varlık Yayınları, 1994. Sayfa 88.
3. Eski Çin’de Dinler, Herbert Allen Giles, Doğu Batı Yayınları, 2017. Sayfa 59.
4. g.e., sayfa 61.
5. Gezmek Yaşamaktır, Faruk Pekin, hil yayın, 2017. Sayfa 168.
6. Eski Çin’de Dinler, sayfa 59.
7. Çin 2, Yüksel Görmez, Alfa Basım Yayım Dağıtım San. Ve Tic. Ltd. Şti., 2018. Sayfa
8. Eski Çin’de Dinler, sayfa 60.
9. Çin İmparatorluğu, Philip Steele, İş Bankası Kültür Yayınları, 2012. Sayfa 7.
10. Eski Çin’de Dinler, sayfa 60.
11. Çin Ansiklopedisi, Çin Uluslararası Radyosu, Kırmızı Kedi Yayınevi, 2015. Sayfa 82.
12. Modern İpek Yolu, Kırmızı Kedi Yayıncılık, Ekim 2017.
    Türkiye’nin Pozisyonu ve Rolü, Jia Yimin.
13. Çin İmparatorluğu, sayfa 13.
14. Çin Ansiklopedisi, sayfa 83.
15. Cengiz Han ve Mirasçıları Büyük Moğol İmparatorluğu, Sabancı Üniversitesi Sakıp Sabancı Müzesi, 2006.
    Nasturiler Hakkında, Bruno J. Richtsfeld, sayfa 504.
16. Eski Çin’de Dinler, sayfa 60.
17. A.g.e., sayfa 60.