Edebiyata Dair 2 Dünya Edebiyatı

Edebiyatın üniversitelerde kendine yer edinmesi milli devletlerin kurulması ve milliyetçi ideolojilerin biçimlenmesiyle iç içe geçmiştir.
Alman filozof, din bilimci, şair ve edebiyatçı Johann Gottfried von Herder’e (1744-1803) göre, toplumun kendini millet olarak tanımlamasında milli edebiyat çok değerli bir yardımcıdır. Herder, bir milletin dehasının, kullandığı dilde içkin olduğuna inanıyordu. Oysa zaman içinde hiçbir milli edebiyatın pek de milli olmadığı anlaşıldı.
Sone biçiminin kökenleri Arapça konuşan II. Federico’nun Sicilya’daki sarayıyla bağdaştırılır.
Gazel biçimi İran’da başlamış, Türkiye ve Hindistan dahil, Asya ve Ortadoğu’ya, Avrupa’ya sonra da Amerika’ya ulaşmıştır.
Japonya’da türeyen haiku, Ezra Pound gibi figürler sayesinde ABD’de ve Fransa’da modernist şiiri çok etkilemiştir.
Bütün yapıtlar kendilerinden önceki yapıtlardan izler taşır. Meltem Gürle (1966-), başka metinlerden beslenen bir metin olması Tutunamayanlar‘ı edebi kardeşleri olan Dostoyevski ya da Joyce ile aynı düzleme yerleştiriyor, değerlendirmesini yaparken, Tutunamayanlar’ı belirleyen baskın duygunun İvan Karamazov’un hissiyatı olduğunu söylüyor..

Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu, British Museum, Londra, 2017.

Dünya edebiyatı nosyonu Napoléon Savaşları’nın sonrasında Avrupa’da ortaya çıkmıştır.
Alman şair, edebiyat eleştirmeni, felsefeci, filolog ve akademisyen Friedrich Schlegel (1772-1829), 1815 yılında Edebiyat Tarihi Üstüne Dersler’inde edebiyatı ulus-ötesi bir bağlama oturtan ilk kişidir.
Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832), edebiyatı “insanlığın evrensel mülkü” olarak görmemizi istemiş, “Dünya edebiyatı çağı geliyor,” diyerek dünya edebiyatından bahsetmiştir : Weltliteratür. Bu bütün Avrupa için yeni bir yargıydı.
Alman folklorundan türediği düşünülen Faust hikayesini Goethe’den çok önce İngiliz Marlowe oyunlaştırmıştı.
Çince roman çevirileri, Hafız’ın gazelleri Goethe’ye ilham vermiş, Hafız’ın etkisiyle Diwan’ı yazmıştı.
Kültürel kökenlerinin ötesinde dolaşıma giren, yurdunun ötesine ulaşmış tüm edebiyat eserleri dünya edebiyatına dahildir.
Walter Benjamin’e göre çeviri, bir metnin başka bir kültürde ve zamanda yaşamını sürdürmesini sağlar. Onu okuyan kültürlerde farklı, yepyeni, beklenmedik sorular doğurur.
Goethe, Faust’unu Almanca aslı yerine Fransızca çevirisinden okumayı tercih ettiğini ifade etmiştir. Eserini böyle daha taze, yeni ve canlı bulduğunu belirtir.