Edebiyata Dair 22 Bakhtin’e Göre Destan ile Roman Farkı

Destan (epik), şimdiki zamanla ilişki kurma imkanı sunmayan, tüketilmiş bir geçmişe hapsedilmiştir. Roman ise epiğin dünyasını çağdaşlaştırır (1).

Rus düşünür ve edebiyat kuramcısı Mihail Bakhtin (1895-1975) destan ile roman arasındaki biçimsel ayrımı şöyle yapmıştır:

E: Tarihsel gelişimini tamamlamış.

R: Gelişmeyi sürdürüyor.

Biçimsel açıdan sabitlenmiş.

Biçimsel açıdan değişimlere açık.

Çatısı esnek değil.

Çatısı esnek.

Modası geçmiş, yenileri yazılmıyor.

Modası geçmemiş, hep yenileri yazılıyor.

Yazı ve kitaptan eski.

Yazı ve kitaptan yeni.

Mevcut destanlar listesi belli.

Romanların listesi uzayıp gidiyor.

Artık konuşulmayan bir dil gibi.

Canlı bir dil gibi.

Nesnesi kesin ve belirgin.

Nesnesi değişimlere açık.

İçeriği gelecek kavramını kapsamıyor.

İçeriği gelecek kavramını kapsayabiliyor.

Kişisel deneyimin dışında.

Kişisel deneyim sınırları içinde.

Bakhtin içeriğe ve kurguya yönelik ayrımı ise şöyle yapmış:

 

E: Kahramanlar oldukları gibi kabul edilir.

R: Kahramanlara değişik açılardan bakılır.

Kahramanlar eleştirilmez.

Kahramanlar, dolaylı da olsa, eleştirilebilir.

Kahramanlar hep soyludur.

Kahraman soylu da gülünç de olabilir.

Kahraman tamamlanmıştır, kimliği tartışılmaz.

Kahraman tutarsız olur, gerilim yaşar.

Kahramanın kendine bakışı ile çevrenin ona bakışı örtüşür.

Kahramanın kendine bakışı ile çevrenin ona bakışı örtüşmeyebilir.

Kahraman yazgısı ve içinde bulunduğu durumla örtüşür.

Kahraman kendisiyle, çevresiyle bağdaşamaz, çevresine ya büyük gelir ya küçük.

Kahramanın davranışları sebep sonuç ilişkisiyle açıklanmak zorunda değildir.

Her zaman sebep-sonuç ilişkisi kurulur.

Destan herhangi bir olayın içinden rastgele bir kesit olabilir.

Romanın bir başı, bir sonu, bir gerilimi olmalıdır.

Destan belleğe dayanır.

Roman deneyimlere dayanır (2).

 

Yararlanılan Kaynaklar

(1) Ölülerle Konuşmak, Meltem Gürle, İletişim Yayınları, 2018. Sayfa 30.

(2) Edebiyat ve Kuramlar, Fatma Erkman-Akerson, İthaki Yayınları, 2010. Sayfa 210, 211.