Botsvana bana çok ilginç gelen bir ülke. Kolonyalizm öncesinde, kolonyal ve postkolonyal dönemlerde ayırıcı özellikleri var.
Amerika kıtasının keşfi Afrika’daki kurumları daha da sömürücü hale getirdi. 1807 yılından sonra köle ticareti büyük ölçüde sona erdiyse de ardından Avrupa sömürgeciliği geldi. Sömürge yönetiminin yapıları 1960’larda ahlaksız liderlere Avrupalı sömürgecilerin yönettiği sömürü faaliyetlerinin kontrolünü ele geçirip daha da yoğunlaştırmalarına sebep oldu. Botsvana bir istisnaydı (1).
Güney Afrika ve Botsvana köle ticaretinin çoğu olumsuz etkilerinden ve yol açtığı savaşlardan kaçınmayı başarmışlardı (2).
Botsvana, kolonyalizm öncesi dönemde Sahraaltı’ndaki ilk demokratik oluşum olan ve Türkçe ‘halk konseyi’ anlamına gelen kgotla uygulamasına sahipti. Kgotla, çeşitli konuların herkesin katıldığı bir halk meclisinde konuşulup karara bağlandığı organik bir demokrasidir. O dönemdeki adıyla Bechuanaland, Sahraaltı’ndaki krallıklar içinde demokrasiyi işleten tek topluluktur. “Kral, halkın lütfu ile kraldır.” (3).
19. yüzyılda Kral III. Khama, kabilesinin siyasal ve ekonomik kurumlarını modernize etmek için kurumsal değişiklikler başlattı. Bu değişiklikler, sömürgecilik döneminde ortadan kaldırılmadı. Bu durum kısmen Khama ve diğer şeflerin sömürge otoritesine karşı zekice davranmalarının sonucunda gerçekleşti. Devletin kontrolünü ele geçirenlerin gücünü denetleyecek geleneksel ve tarihsel kurumlar Afrika’nın bazı kesimlerinde ve Botsvana’da mevcuttu ve sömürge döneminde bile ayakta kalmışlardı (4).
Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu, Namibya’dan Botsvana’ya geçerken sınırda, 2024.
Birleşik Krallık’a bağlı Cecil Rhodes‘un 1889 yılında Birleşik Krallık‘tan bağımsız hareket etmeye başlaması, Zambiya‘ya ve Zimbabve’ye el koyması sonucunda Bechuanaland’den üç şef (Üçüncü Khama, Birinci Sebele, Birinci Bathoen), gemiyle Londra’ya giderek İngilizlerden ülkelerini Rhodes’a karşı korumasını istemişlerdir. Botsvana, Sahraaltı’nda Avrupalıların yönetim kurmalarını talep eden kolonyal dönemdeki tek Sahraaltı ülkesi olmuş, ülke 1890-1966 yılları arasında Birleşik Krallık’ın yönetimi altında kalmıştır (5).
Şefler, Rhodes tarafından ilhak edilmek yerine İngiliz hakimiyetinin artmasını seçtiler. Kraliçe Victoria ve zamanın sömürgelerden sorumlu Bakanı Joseph Chamberlain’i ikna etmek için Londra’ya gittiler, Chamberlain ile bir tercüman aracılığıyla konuştular. Üç şef, inisiyatif alıp Londra’ya giderek kendi şanslarını kendileri yaratmışlardı (6).
Üç şefin yaptığı anlaşmaya göre, o zamana dek nasıl yaşamışlarsa Kraliçe’nin himayesinde yine öyle yaşamayı sürdürecekleri birer ülkeye sahip olacaklar, Kraliçe onlarla ikamet edecek bir görevli atayacak ve şefler kendi halklarını aynen idare etmeye devam edeceklerdi. Başta kgotla olmak üzere Tswana siyasal kurumları siyasal katılımı teşvik edip, şeflere kısıtlama getirmeye devam etti (7). Kabile siyasetinin tüm meseleleri kgotla’da (konseyin toplandığı yer) yetişkin erkekler meclisinin huzurunda ele alınırdı. Herkes söz alabildiğinden şef, insanların genel hissiyatını öğrenebilirdi. Şef ve danışmanları şiddetli bir biçimde eleştirilebilirlerdi. Kgotla dışında, şeflik sistemi de sıkı sıkıya kalıtsal değildi; kayda değer bir yetenek ve beceri sergileyen herkese açıktı.
Şeflerin de belirli ölçüde bir hesap verme mecburiyeti vardı. Bu kurumlar benzersiz değildi, fakat sömürgeciliğin hasarsız atlatılması bakımından benzersizdi.
Şefler, İngilizlerin Bechuanaland’de demiryolu inşa etmesini kabul ettiler fakat İngilizlerin ekonomik ve siyasal hayatın diğer alanlarına yönelik müdahalelerini kısıtlayabildiler (8).
Yararlanılan Kaynaklar
(1) Ulusların Düşüşü, Daron Acemoğlu ve James A. Robinson, Doğan Kitap, 2014. Sayfa 112, 113.
(2) A.g.e., sayfa 256.
(3) Sahraaltı, Volkan İpek, İletişim Yayınları, 2024. Sayfa 188.
(4) Ulusların Düşüşü, sayfa 112, 256, 113.
(5) Sahraaltı, sayfa 188.
(6) Ulusların Düşüşü, sayfa 386, 389.
(7) A.g.e., sayfa 387.
(8) A.g.e., sayfa 388.
Leave A Reply