Mitos 7

Mitosların farklı ülkelerdeki benzeşimleri konusuna yeniden bakarsak:

İçki Yarışı Evi’nde Eros ve Psyche, MS 3. yüzyıl, Antakya, Samandağ.
Yan yana üç panelden oluşan bu mozaik tablonun ortasındaki panel Eros ve Psyche ikilisine ayrılmıştır. İkili örgü süsü ile paneller çerçevelenmiştir. Yan panellerde verev ızgara motifi uygulanmış, her bir dörtgenin içine birer elmas motifi yerleştirilmiştir. Orta panelde Eros uyumaktadır. Mitolojide nefes, ruh gibi anlamlar taşıyan Psyche, Eros’a gizlice yaklaşmaktadır. Psyche, benekli kelebek kanatlarıyla betimlenmiştir. Sağ elinde Eros’un yayını tutmakta, ağaçta asılı duran sadağı (sadak-ok torbası/kılıfı) Eros’u uyandırmadan almak istemektedir.
Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu, Hatay Arkeoloji Müzesi, 2019.

Shakespeare’in oyunlarından Venedik Taciri’ndeki kutu seçimi teması Gesta Romanorum adlı Ortaçağ anlatılarından alınmıştır. Venedik Taciri’nde Fas Prensi altın kutuya yönelir, yani güneştir kendisi; Aragon Prensi gümüş kutuyu seçer, ay’ı canlandırır; Bassanio ise kurşun kutuyu seçer (yani bir yıldızın oğludur) ve kralın kızı Porzia ile evlenmeyi hak eder.

Astral mitos, Babilliler, Mısırlılar, Araplar, Yunanlar ve Mayalar tarafından geliştirilmiştir. Güneşin, ayın, gezegenlerin ve takımyıldızların dünya olaylarını etkisi altında tutan tanrılar olduğu ya da daha önce yaptıkları işleri anımsatmak için gökyüzüne yerleştirildikleri inancı astral mitoloji olarak adlandırılır.

Gerek Estonya Ulusal Destanı’nda, gerek Gesta Romanorum’da bir kız üç talip arasında seçim yapar. Venedik Taciri’nde ise üç kutu arasında seçim yapan erkektir. Shakespeare aynı temayı Kral Lear adlı oyununda da kullanır: Yaşlanmış olan kral, ülkesini üç kızı arasında paylaştırmayı tasarlar. İki büyük kız, babalarına duydukları sevgiyi dillendirirken küçük kız Cordelia susar.

Mitlerde, masallarda ve sanat eserlerinde aynı olayı konu alan sahneler vardır: Çobanlık yapan Paris, üç tanrıça arasında bir seçim yapar ve üçüncüyü seçer. Külkedisi de üç kız kardeşin en küçüğüdür, kralın oğlu onu kendisine eş seçer. Psyche, üç kız kardeşin en küçüğü ve en güzelidir; Külkedisi’nin üvey annesi rolünü ona Afrodit oynar. Külkedisi ve Psyche, küçük hayvanlardan yardım alırlar; Külkedisi güvercinlerden, Psyche ise karıncalardan.

Aynı evin küçük bir odasında bir mozaik panel daha ruhun kişileştirilmesi olan Psyche’yi tasvir etmektedir. MS 3.-4. yüzyıl Antakya mozaikleri, Helenistik Dönem (MÖ 330-30) sanatının devamı olarak karşımıza çıkmaktadır.
Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu, Hatay Arkeoloji Müzesi, 2019.

Cordelia, Afrodit, Külkedisi ve Psyche’nin güzelliklerinden başka bir ortak noktaları da vardır: Cordelia tanınmaz bir kılığa girer, kurşun gibi gösterişsiz olur, sever ve susar. Külkedisi’nin gizlenip, aramalara karşın ortaya çıkmayışı ile Cordelia’nın susmasını eşdeğer bir davranış sayabiliriz. Altın ve gümüşten farklı olarak kurşun suskundur, Cordelia gibi.

Yunanlardaki Moria’lar, Romalılarda Parka’lar, Germenlerde Norne’ler yazgı tanrıçalarıdır ve hepsi üç kız kardeştir.

Eski uluslar, mevsimleri, kış, ilkbahar ve yaz olarak üçe ayırmıştır. Sonbahar, Yunan-Roma uygarlığının geç dönemlerinde mevsimler arasına katılmıştır. Zaman içinde mitos da değişim geçirmiş, doğa miti giderek insan mitine dönüşmüş, buna paralel olarak yazgı tanrıçaları da hava tanrıçaları olmuştur.

Yararlanılan Kaynak:

Sanat ve Sanatçılar Üzerine, Sigmund Freud, YKY, 2004. Sayfa 118-131.