- Özbekistan, nüfusu, coğrafi konumu, doğal kaynakları ve ekonomisi ile bölgenin güçlü devletlerinden biridir. Orta Asya’da tarihsel, kültürel, hatta stratejik çekim merkezi Özbekistan’dır.
- SSCB’den bağımsızlık sonrası oluşan Orta Asya’daki rejimlerin tümü devlet başkanlığı sistemini uygulamaktadır.
- Bağımsızlık sonrası bölge ülkeleri arasında yaptığı reformlar, yabancı yatırımın ülkeye çekilmesi ve serbest piyasa ekonomisine geçişte en başarılı ülke olan Özbekistan, yoğun nüfusuna rağmen 1990’lı yıllarda ekonomik verilerde açıkça gözlenebilen ilerlemeler sağlamıştır.
- 2008 yılında Dünya Bankası tarafından, ülkelerin nominal Gayri Safi Yurtiçi Hasılasına göre yapılan sıralamada, 182 ülke içinde bölge ülkelerinin sıralamasına baktığımızda, Kazakistan 51., Azerbaycan 72., Özbekistan 83., Türkmenistan 97., Afganistan 117., Tacikistan 137., Kırgızistan 140. sırada yer almaktadır. Bu listede Türkiye Cumhuriyeti 17. sıradadır. Bu sıralamaya göre Türkiye Cumhuriyeti’nin GSYH’si 794,228 milyon ABD Doları iken, Özbekistan’ınki 27,918 milyon ABD Dolarıdır.
- Uluslararası Para Fonu’nun kişi başına nominal Gayri Safi Yurtiçi Hasılalarına göre 2011 yılı verileri ile 184 ülke arasında Kazakistan 58., Azerbaycan 75., Türkmenistan 98., Özbekistan 135., Kırgızistan 151., Tacikistan 155. sırada yer almaktadır. Türkiye Cumhuriyeti bu listede 62. sıradadır.
- Özbekistan’daki politik gelişmelere, diğer Türki Cumhuriyetlere ve otoriter yönetimlerin işleyişine de ışık tutacağı için biraz detaylı yer vermek istiyorum.
Kazak sanatçı Yerbossyn Meldibekov, Taşkent’teki Navoy Opera ve Bale Tiyatrosu’nun yer aldığı fotoğraflarla rejim değişikliğini betimlemiş.
ArtInternational İstanbul, 2015.
Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu
- Stalin’in 1937-38 yıllarındaki Büyük Temizlik Hareketi sırasında, aralarında Özbekistan başbakanı Feyzullah Hocayev ve Özbekistan Komünist Partisi birinci sekreteri Ekmel İkramov’un da bulunduğu çok sayıda Özbek milliyetçi bir komplo hazırlığı içinde oldukları gerekçesiyle idam edilmiş, Stalin’in ölümünden sonra saygınlıkları iade edilmişti.
- Sovyet yönetiminin reformlara yöneldiği 1980’lerde Özbekistan’da çeşitli karışıklıklar yaşanmıştı. Fergana Vadisi’nde 1989’da Sünni Özbekler ile Şii Mesketler arasında çıkan çatışmalarda yüzlerce kişi ölmüştü. Tacikistan’da çıkan savaş sırasında Özbekistan’daki Mesketler’e saldırılar yapılmıştı.
- Bazı İran ulusçuları, Türk dili konuşan Orta Asyalıların ve Azerbaycanlıların Türkleştirilmiş Acemler olduğunu savunur.
- Tacikistan, yüzyıllar boyunca Buhara Emirliği’nin bir parçasıydı. Pek çok Özbek, Sünni Tacikleri Farsça konuşan Özbekler olarak görür. Zaten Tacikistan nüfusunun dörtte biri Özbek’tir.
- 1990 yılında Özbekistan parlamentosu Moskova karşısında daha geniş özerkliği öngören bir karar almıştı.
- 31 Ağustos 1991’de SSCB’den bağımsızlık ilan edildi. SSCB’nin dağılması ulusun, ulusal kimliğin, bölgesel sınırların ve ulusal çıkarın yeniden tanımlanması demekti. Özbekler, bağımsızlığı ilk ilan eden ülkeler arasındaydılar.
- Orta Asya devletlerinin tümü kendi anadillerini anayasal devlet dili konumuna getirdi ve yerli elitler arasında hala temel iletişim dili olan Rus diline eş statü vermeyi reddetti.
- Orta Asya devletlerinin tümü (Kırgızistan’da meclis tarafından engellenebilen bir çifte vatandaşlık söz konusu), Rusya’nın sürekli taleplerine rağmen, etnik Ruslara çifte vatandaşlık hakkı vermeyi reddetti. Azınlık konumunu kabullenemeyen ya da ülkenin anadilini öğrenmeye isteksiz olan birçok Rus göç etti. Kazakistan’dan Rusya’ya 1994 yılında yaklaşık 400.000 kişi göç etti.
- 1991’de yapılan cumhurbaşkanlığı seçimini, daha önce Komünist Partisi birinci sekreterliği görevinde bulunan İslam Kerimov kazandı.
- 1992 yılında yürürlüğe giren Özbekistan anayasası ile otoriter bir başkanlık sistemi hayata geçirilmiştir. Doğrudan halk tarafından seçilen ve üst üste en fazla iki dönem görev yapması karara bağlanan cumhurbaşkanı geniş yetkilerle donatılmıştır. İki dönem şartı daha sonra ihlal edilmiştir.
- Cumhurbaşkanı, başbakanı, bakanlar kurulunu, valileri, yüksek mahkeme yargıçlarını, önemli devlet görevlilerini atar. Görev süresi referandum ile uzatılabilir. İhlalde bu maddeden yararlanılmıştır.
- Beş yılda bir 250 üyeli parlamento seçimi yapılır.
- Seçmen yaşı 18’dir.
ArtInternational İstanbul, Azerbaycan, başbakan, Buhara Emirliği, Büyük Temizlik Hareketi, Cumhurbaşkanı, Ekmel İkramov, Feyzullah Hocayev, Gayri Safi Yurtiçi Hasıla, İslam Kerimov, Kazakistan, Navoy Opera ve Bale Tiyatrosu, otoriter yönetimler, Özbekistan, Özbekistan anayasası, Özbekistan Gezisi, politika, Rusya, Şii Mesketler, Stalin, Sünni Özbekler, Tacikistan, Turkmenistan, Yerbossyn Meldibekov
Leave A Reply