Rusların ‘savaş’ değil ‘operasyon’ dediğini; ‘egemenlik altına’ almadığını, ‘himayesine aldığını’ unutmadan okuyalım lütfen.
Rusya, 1866’da Taşkent’i, 1868’de Buhara Hanlığı’nı, beş yıl sonra da Hiva Hanlığı’nı, 1875’de ise Kokand Hanlığı’nı ele geçirir. Batı Türkistan 1873-1879 tarihleri arasında tamamen Rusların eline geçer, Merv 1884 yılına kadar direnir. Belli bir özerklikten yararlanan Buhara ve Hiva dışında tüm işgal topraklarını yönetecek genel bir valilik kurulur (1).
2500 yıllık şehir Hiva, 1990 yılında UNESCO Dünya Mirası ilan edilmiş. Ruslar burayı 150 yılda almışlar. Şehrin kapılarına ilk gelişleri 1717 yılında olmuş.
Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu, 2005.
Büyük Petro’dan (1682-1725) beri Rus İmparatorluğu’nda yaşayan Müslümanlar öldürülüyordu. Büyük Katerina (1762-1796) döneminde bu kıyımların bir süre durmasına rağmen II. Aleksandr (1855-1881) döneminde Müslümanlara uygulanan kırım politikasına yeniden başlanmıştı. Kazan Hanlığı’ndaki 536 camiden 418’i kapatılmıştı. 300-400 bin kişi zorla din değiştirmişti. Bu politika gerici bir İslamiyet’i teşvik etmişti.
Rus işgali, sömürgeci ve kapitalist bir niteliğe sahipti; bu politika, yerli halkların egemenlik altına alınması ve zenginliklerden olabildiğince sistemi bir biçimde yararlanılmasını hedefleyen bir sömürgecilik politikası üzerine kurulmuştu. Yerli halkın Ruslaşmaktan ve Hıristiyanlığı kabul etmekten başka çaresi yoktu.
Hanlıkların işgali Afganistan’ın işgaline hazırlıktı. Bu topraklar Hindistan’ın anahtarı konumundaydı. I. Napolyon, 1807’de İngilizleri en önemli sömürgelerinden birinde yenmek için bu toprakları kullanmayı düşünmüştü. Daha o dönemde bölgede Rusların gözü vardı, o yüzden vazgeçilmişti. İngiltere, hanlıklar işgal edilince çarla Amuderya’nın sınır olması için anlaşmaya varır (2). 1905 Rus-Japon Savaşı sonrasında Londra ve Moskova Afganistan’ın tampon devlet olması konusunda anlaşmaya varırlar (3). 20. yüzyıl ortasında Afganistan hala demiryolu, karayolu, endüstrisi olmayan, neredeyse tamamen elektriksiz, sağlık ve bakım hizmetlerinden yoksun bir ortaçağ ülkesidir (4).
Rusya, 1898’de Fergana isyanını, 1909’da Hiva ve Buhara isyanlarını, 1916’da Kazak isyanlarını yaklaşık yüz elli bin kişiyi öldürerek bastırdı (5).
Şubat 1917’de Çarlık kurumunun çöküşü, Rusya’da tüm Müslümanlar tarafından özgürlüğe kavuşulan gün olarak kutlandı. Müslüman Halklar Konseyi, 1917 Kasım’ında Türkistan’ın özerkliğini ilan etti. Ocak 1918’de Taşkent Sovyet yönetimi, Konsey’in merkezi Kokand’a, Rus asker ve milisler gönderdi. Şehri ele geçirip yağmaladılar, ateşe verip, halkı kılıçtan geçirdiler. Mayıs ayında iç savaş çıktığında tüm Türkistan ayaklandı. “Beyazlar,” “Kızıllar” kadar acımasız, aynı derecede sömürgeci ve yıkıcıydılar. Öteki güçler ise Müslümanların “pasif sömürge toplumları” olduklarına karar verip onları kaderlerine terk ettiler. Çatışmalar sona erdiğinde pek çoğu silahını teslim edip, orak çekiçli bayrağın altına girdi. Bir kısmı ise, umutsuzca da olsa, 1930’a, hatta İkinci Dünya Savaşı’na kadar çatışmayı sürdürdü. Bunlara Basmacılar adı verildi. Bir ara, 1922’de öldürülene kadar Pantürkizm hayalleri peşindeki Enver Paşa’nın da desteğini aldılar.
1920-1923 yıllarında Tatar Ulusal Komünist hareketinin sözcüsü Sultan Galiev, en çok dünyanın tüm yoksul sömürgelerinin birleşmesine önem vermekteydi. Tabi bunun için de en ön sırada Müslümanlar gelmekteydi. Bütün idealistler gibi 1937’de sonu idam oldu (6).
Yararlanılan Kaynak
(1) Orta Asya Tarih ve Uygarlık, Jean-Paul Roux, Kabalcı Yayınevi, 2006. Sayfa 400.
(2) A.g.e., sayfa 401.
(3) A.g.e., sayfa 402.
(4) A.g.e., sayfa 403.
(5) A.g.e., sayfa 405.
(6) A.g.e., sayfa 409.
Leave A Reply