Pazırık, Ulagan Nehri Vadisine açılan bir vadide İskit mezarlarının bulunduğu kazı alanıdır. Pazırık kültürü sınırları, MÖ 6. yüzyılın sonunda Dağlık Altay’ın güney, güneybatı, Kazakistan’ın doğu ve güneydoğu bölgelerini kapsar (1). Buradaki beş büyük ve dokuz küçük kurgan, MÖ 5.- 3. yüzyıllar arasından kalmadır. Beylere ait olduğu düşünülen bu kurganlardan elde edilen buluntular, İskitlerin Asya’nın batı kesimine ve Avrupa’ya göç etmelerinden önceki gelenek ve el sanatlarına ilişkin en önemli bilgi kaynağını oluşturur. Dövmelerle kaplı mumyalanmış bir insan vücudu, bugüne değin ele geçmiş en eski kumaş parçalarından bazılarıyla bir davula ve bir arpa ait olabileceği düşünülen çalgı parçaları bulunmuştur. İskit sanatının özellikle halı ve küçük el sanatlarının örneklerinin bulunduğu objeler ve eserlerle Pazırık Kurganları, Altay’ın Altın Dağları bölgesinde UNESCO Dünya Mirası alanlarından birisidir.
Pazırık’ta MÖ 5. yüzyıla tarihlendirilen Buz Bakiresi/Buz Prensesi/ Ukok Prensesi adı verilen dövmeleri olan mumya, Ermitaj Müzesi’nde sergilenmektedir.
Altay Özerk Cumhuriyeti’nin başkenti Gorno Altaysk’da, Anohin Ulusal Müzesi’nde replikası ve orijinali sergilenmekte olan prensesin tabutu, bir çam türü olan karaçam ağacının içi boş gövdesinden yapılmış. Tabutun dış yüzeyi, deriye oyulmuş geyik ve kar leoparı tasvirleriyle süslenmiş. Prensesin başparmağında ve kollarında hayvan şeklinde dövmeler vardır. Başparmağı üzerindeki dövme, boynuzlarının uçları çiçeklerle süslü bir geyiktir.
Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu, 2024.
Boynuzları çiçekli geyik betimi.
Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu, Anohin Ulusal Müzesi, Gorno-Altaysk, 2024.
Pazırık halısı, Beşinci Pazırık kurganından çıkarılan dünyanın bulunmuş en eski halısıdır. Halıda betimlenmiş olan atların kuyrukları, kurganlardan çıkarılan atlarınki gibi düğümlüdür.
Altay’da 20. yüzyıl başlarına kadar ölüleri binek atları ve muhtelif eşyaları ile birlikte gömme ve mezarın üstünde taş kubbeli kurgan yapma geleneği devam etmiştir. Bu eski bir Türk geleneğidir (2).
Altay’da Eski Türklere ait pek çok mezar üzerinde çalışılmıştır. Bu mezarların ayırıcı özelliği ölenin bir, iki veya üç atla birlikte gömülmüş olmasıdır. Öbür dünyaya gidişin uzun bir yolculuk gerektirdiği düşüncesiyle atlar da sahibi ile beraber gömülmekteydi. Mezarlardan çıkan arkeolojik buluntular arasında koşum takımları da vardır (3).
Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu, Anohin Ulusal Müzesi, Gorno-Altaysk, 2024.
Kudirge’de atlar, insanlarla aynı yöne, ama bazı mezarlarda insanlara göre karşı yöne yönlendirilmiştir. Atların bazısı insanlara yakın, diğerleri ayrı durmaktadır. Atlı gömüler, Bulan-Koby, Pazırık ve Maiamirz’e kadar gelen Eskiçağ Türk kültürünün yerel özelliğidir. Doğu Altay’da boynuz üzerine yapılan çizimlerde Sibirya erkek geyiği, dağ keçisi (ibex), okuyla avlanan binici betimlenmiştir. Atların eyerleri zengin bezemelere sahiptir. Kudirge kayasındaki at çizimleri, dişli yeleler gibi, erken dönem Türk sanatı özellikleri taşır (4).
Pazırık kültürüne ait, üzeri hayvan betimleriyle süslenmiş bir tabut.
Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu, Anohin Ulusal Müzesi, Gorno-Altaysk, 2024.
Yararlanılan Kaynaklar
(1) Sibirya Araştırmaları, Ed. Emine Gürsoy-Naskoli, Simurg Kitapçılık, 1987.
Altay ve Sibirya Türk Halklarının Etnik Kökeni ve Etnik Tarihlerinin Başlangıcı ile İlgili Bazı Görüşler, Y. A. Pustogaçev.
(2) A.g.e.
(3) Sibirya Araştırmaları, Ed. Emine Gürsoy-Naskoli, Simurg Kitapçılık, 1987.
Eski Altay Türklerinin Kültürü, G. V. Kubarev.
(4) Eskiçağ Türk Döneminde Altaylar, Vasiliy Soyonov, Türkler Ansiklopedisi, Cilt 2.
Leave A Reply