Türkiye’de mozaik çok kapsamlı ve uzun bir konu. Çünkü ülkemiz arkeolojik açıdan da çok zengin. Gün ışığına çıkarılmış pek çok eser olduğu gibi, sürekli yeni hazineler bulunuyor. Bu yüzden konumuzu ülkemizden Adana, İstanbul, Hatay ve Gaziantep illeri ile sınırladık.
Son günlerde Amasya’da Roma dönemine ait, 1700 yıllık tanrıça figürlü mozaik ortaya çıkartılmıştır. Biri 80 metre kare olmak üzere son bir yıl içinde Amasya’da ortaya çıkarılan mozaik alan 120 metre kare olmuştur.
Foto: www.sondakika.com
Bizans İmparatoru Konstantin ( 306-337), 324 yılında Konstantinopolis adını verdiği “İkinci Roma”yı kurar. Şehrin saray bölgesinin 532 yılında meydana gelen Nika Ayaklanması sırasında önemli ölçüde yakılıp yıkılmasından sonra İmparator I. Jüstinyen (527-565), saray yapılarının köklü onarımını ve yenilenmesini sağlar. Bu dönemde inşa edilen sütunlu, revaklı salonlara çok renkli mozaik tabanlar döşenir. İstanbul Büyük Saray Mozaiği’nin döşenme tarihi 6. yüzyılın ilk yarısıdır. Kurtarma işlemi 1983-1987 yılları arasında Türk-Avusturya işbirliği ile tamamlanmış, sonra onarım ve koruma işlemleri başlatılmıştır. Parçalar, 1987 yılında kurulan Büyük Saray Mozaiği Müzesi’nde sergilenmeye başlanmıştır.
Yüzey alanı 1872 metre kareyi bulan Büyük Saray Mozaiği’nin üstün sanat düzeyi nedeniyle Geç Antik Çağ’dan bilinen hiç bir renkli taban döşemesi ile mukayese edilemeyecek bir şaheser olduğu düşünülmektedir. Bir metre karelik alana ortalama 40.000 tessera kullanılmıştır. Yapıtın ancak 1/7 veya 1/8’lik bölümüne erişilebilmiş olmasına rağmen çağının mozaik sanatının olağanüstü yoğunluktaki resim kompozisyonlarından biridir. Elimizde eserin 180 metre karelik bütünlüğü zedelenmemiş bir parçası bulunmaktadır.
Mozaiğin düzenlenişinde Bizans imparator saraylarında da, Helenistik-Roma döneminden kalma, mekan içi duvarlar, döşemeler, tavanlar gibi geniş alanların anıtsal manzara resimleriyle bezenmesi geleneğinin devam ettiği görülmektedir.
İstanbul Büyük Saray Mozaiği. Akantus sakallı mask. Güneybatı salonu duvarına bakan yüzden. www.ayasofyamuzesi.gov.tr.
İstanbul Büyük Saray Mozaiği. Deve sırtında çocuklar. Çocukları konu eden, ender rastlanan bu sahnede, tek hörgüçlü deveye bimiş iki çocuk ve seyis görülmekte. www.siradisi.org.
Tablonun merkezinde yer alan kartalla yılanın savaşı, imparatorun Bizans’ın düşmanlarını alt edişinin sembolüdür. www.zemexpert.com.
Daha eski tarihli bir şapelin yerine 536 yılında ilk Kariye Kilisesi inşa edimiş. Kilise hem ikonoklast döneminde hem de Haçlı Seferleri sırasında İstanbul’un Latinlerin eline geçtiği dönemde (1204-1261) büyük ölçüde yıkıma uğramış.13. yüzyılda Bizans devlet yönetiminin ileri gelenlerinden siyasetçi, edebiyatçı bilgin Theodoros Metokhides kiliseyi esaslı bir biçimde onartmıştır. Günümüze ulaşmış olan tüm mozaik ve freskler aynı döneme aittir, 1316-21. İstanbul’un fethinden sonra camiye çevrilen Kariye Müzesi’nin içindeki mozaik ve fresklerin üstünün alçıyla kapatılmış olması eserlerin günümüze kadar gelmesini sağlamış. Mozaikler dünyadaki en ilginç Bizans resimleri serisi olarak kabul ediliyor.Fotoğrafı okuyananne.blogspot.com’dan alınan mozaikte kilisenin inşasını tamamlayıp, içini mozaik ve fresklerle süsleten Theodoros Metokhides İsa’nın önünde diz çöküp elindeki kilise maketini ona sunarken gösteriliyor.
Mozaik panoların bozulmasının başlıca etkenleri yüksek düzeyde hava kirliliği (is, toz, havadaki asitlilik), nem, deniz kıyısında olanlarda tuzlanma (tuz taşıyıcı aerosoller), bilinçsizce uygulanan koruma tedbirleri, özellikle de yoğun olarak kullanılan çimento sıva aradan geçen yıllar boyunca sahnelerin tümüyle bozulmasına neden olabiliyor. Yüzeydeki çizilmeler, lekeleri çıkarmak için uygulanan zımparalama işlemi sonucu oluşuyor. Tabii ki kaçak kazıların tüm kültür varlıklarımıza verdiği zarar hiç şüphesiz en önde gelmektedir.
Panoların yer değiştirmesi, müzelere taşınması çok zorlu bir iş. Mozaik yerinden kaldırılmadan önce belgeleme yapılır. Genelde mozaik taşları yatak harcından kurtularak yerinden oynadığından, bütün mozaiği söküp, yeni bir yatak harcı geliştirildikten sonra sökülen parçalar yeni taşıyıcı harcın üzerine yapıştırılır. Mozaik parçaları dağılmadan yerinden çıkarma işlemi için kurtarılacak alanların üzeri yumuşak ve saydam bir cam elyaf kumaş ile yapıştırılarak kaplanır. Daha sonra mozaik döşeme, genellikle 0.5-1 metre karelik birimlere bölünür. Çoğunluğu eski yatak harcından kurtulmuş mozaik birimleri, yassı ve uzun demir lama keskiler yardımıyla yerinden sökülür, alt yüzleri üste gelecek biçimde yerleştirilir. Eski yatak harcı kalıntıları temizlendikten sonra yerine eski harcın özelliklerine uygun yeni kireç harcı hazırlanıp tesseralar arasına girecek şekilde uygulanır. Bu parsellenmiş mozaik panoların boyutuna göre kesilen uçak yapımında kullanılan alüminyum petek ve lamel plakaları epoksi reçine ile arka, harçlı, yüzeye yapıştırılarak bezemeli yüzey üste gelecek şekilde döndürüldükten sonra cam elyafı kumaş tabakası kimyasal solvent yardımı ile sökülür.
Onarım ve koruma işlemlerinin başlangıcını yüzey temizliği oluşturur. Hava, su ve dolomit taşı tozundan oluşan bir karışım, dönen sarmal bir ışın halinde temizlenmesi gerekli yüzeyin üzerine belirli bir açıdan püskürtülür. Bu yöntem ile ana dokuyu koruyarak kir tabakası uzaklaştırılmış olur. Bazı inatçı kirlerin temizlenmesinde ise özel kimyasal bileşimler kullanılır.
Mozaikleri sağlamlaştırma işlemlerinde boşlukların arkasına mineral kitle enjeksiyonu, yapıştırma yoluyla bölgesel sağlamlaştırma işleminde akrilik emulsiyonlar ve kenarların desteklenmesinde sentetik katkılı mineral tutkallar, epoksiler, kullanılır.
Paylaştığımız, İstanbul Büyük Saray Mozaiği için uygulanmış olan yöntemlerdir. Teknolojik gelişmeler, yöntemlerin de gelişmesine yol açacaktır. Ancak mozaiklerin nasıl korunduğunu, nasıl taşındığını merak edenlerle uygulanmış bir yöntemi paylaşmak istedik.
Leave A Reply