6 Şubat 1923’te Lozan Antlaşması’nın eki olarak Türk-Yunan Zorunlu Nüfus Değişimi Antlaşması imzalandı.
Bu antlaşma uyarınca 1,7 milyon kişi doğdukları topraklardan kendi devletlerince göçe zorlanmıştır. Mübadele ile 1.200.000 Ortodoks Rum, Anadolu’dan Yunanistan’a; 500.000 Müslüman da Yunanistan’dan Türkiye’ye göç etmek zorunda kalmıştır.
İstanbul Rumları, Gökçeada ve Bozcaada Rumları ile Batı Trakya Türkleri bu zorunlu değişimden muaf tutulmuştur.
İstanbul Rumları yüzyıllardır şehrin ticaret, bankacılık, zanaat ve liman işletmeciliği gibi kritik ekonomik çarklarını elinde tutuyordu. Onların aniden gönderilmesi, zaten savaştan yeni çıkmış olan İstanbul ekonomisinin tamamen çökmesine yol açabilirdi. Ayrıca Yunanistan ve Batılı devletler, İstanbul Patrikhanesi’nin cemaatsiz kalarak işlevini yitirmesini ya da Türkiye dışına çıkarılmasını engellemek için İstanbul’da bir Rum nüfusunun kalmasında ısrarcı olmuştu.
Türkiye, İstanbul’daki Rum nüfusun kalmasına izin vermeyi kabul edince, mütekabiliyet (karşılıklılık) esasına göre, Yunanistan topraklarında kalan Müslüman Türk nüfusunun da güvence altına alınmasını talep etti. Böylece Batı Trakya Türkleri, İstanbul Rumlarına karşı bir “denge unsuru” olarak yerlerinde bırakıldı. Batı Trakya, Türkiye sınırına doğrudan komşu ve yoğun bir Türk nüfusuna sahip stratejik bir bölgeydi. Türkiye, buradaki soydaşlarının varlığını ve haklarını korumayı milli bir politika olarak gördü.
Gökçeada (İmroz) ve Bozcaada (Tenedos), Çanakkale Boğazı‘nın girişini kontrol eden son derece kritik askeri ve stratejik konumlara sahiptir. Lozan’da adaların egemenliği Türkiye’ye verilirken, adalarda yaşayan ve nüfusun çoğunluğunu oluşturan Rum yerli halkın yerinde kalması ve buradaki yerleşik sosyal düzenin korunması kararlaştırılmıştı.
Mübadeleden muaf tutulan bu topluluklar hukuki olarak etabli (yerleşik) kabul edilmiş ve göçten muaf tutularak karşılıklı olarak azınlık koruma statüsü altına alınmışlardır.
Türkiye’ye gönderilen Müslümanların tütüncülük, zeytincilik ve bağcılık başarıları, çevrelerindeki köylüleri de olumlu etkilemiştir. Girit’ten gelenler, Ege bölgesine yerleştirilmiş, mutfak kültürüne yenilikler katmışlar, Samsun tarafına yerleştirilenler Türkiye’nin kaliteli tütünlerinin yetiştirilmesine öncülük etmişlerdir. Zanaatkar olanlar, göçle boşalan Ortodoks esnafın yerini alarak tarım aletlerinin tamir ve bakımını üstlenmişlerdir. Bağcılık ve zeytinciliğin gelişmesinin Türk ekonomisine olumlu yansımaları olmuştur. Türkiye’den göçenler Yunanistan’da Rembetiko müzik türünü doğurmuştur.
Türkiye’de yaşayan her dört kişiden birinin mübadil geçmişine sahip olduğu; bu oranın Yunanistan’da daha da yüksek olduğu Bülent Özükan’ın editörlüğünü yaptığı 100. Yılında Bir Tutam Mübadele: Türk-Yunan Zorunlu Nüfus Değişimi adlı Boyut Yayınlarından çıkmış kitapta yazmaktadır.
Tehcir ve zorunlu göçe tabi tutulma, din esası üzerinden yapılmıştır.
Türkiye Cumhuriyeti’ne gönderilenler Türkçe bilmiyordu ve Türk değillerdi, yalnızca Müslümanlardı. Yunanistan Krallığı’na gönderilen Ortodokslar ise Yunanca bilmiyorlardı ve Yunan değillerdi. Bir gün önce tebliğ edilen kararla, tek bir bavul ile ayrılırlarken anılarını, sevdalarını, dostluklarını geride bıraktılar. Anadolu’dan gidenler, vardıkları yerin ‘öteki’si olmaktan kurtulamadılar.
Yararlanılan Kaynaklar
Türkiye-Yunanistan Nüfus Mübadelesi, Vikipedi.
Belgelerle ve Fotoğraflarla Mübadelenin 100. Yılı, Nazlı Berivan Ak, Oksijen, 18-24 Ekim 2024.
Leave A Reply