Henry Ford ve T Modeli, Fordizim, Post Fordizm

• Sanayici olmadan önce araba yarışçısı olan Henry Ford (1863-1947), üretimi olanaklı kılacak iki önemli yeniliği uygulamaya koymuştu: Otomatik montaj hattı ve işçilerine beş dolarlık günlük ücret.
• Ford T modelini 1908 – 1927 yılları arasında üretti. Bu, piyasadaki en güvenilir ve en ucuz modeldi.
• T modelinin tüm parçaları, otomatik montaj hattı ile, özel bir görevi yerine getiren işçilerin önüne geliyordu. Bu sistem ile T modelini 93 dakika içinde üretmek mümkün olabiliyordu.
• Bu verimli otomatik montaj hattı ile fiyatları ucuz tutmayı başarıyordu.
• T modelinin fiyatı 850 dolardan 260 dolara kadar düşmüştü. Ancak o günün şartlarında 260 dolar yüksek bir bedeldi. 1908 yılında ABD’de yıllık ortalama gelir 326 dolardı.
• Henry Ford, otomobillerine olan talebi artırmak için işçilerin günlük ücretini beş dolara çıkardı. Bu, o döneme kadar görülmemiş bir düzeydi. 1918 yılında ücret altı dolara yükseldi. Çünkü işçilerin otomobilleri için potansiyel müşteri olduğunu düşünüyordu.
• Tarihte ilk kez işçiler kendi ürettikleri otomobilleri alabilecek konuma geldiler.
• Diğer üreticiler de Ford’un yenilikçi üretim tekniklerini kullandılar.
• Aynı dönemde işlerlik kazanan yıllık izin, otomobil satışları ile birleşince ABD’de turizm sektöründe patlama yaşandı.
• Üretime başlanmasının üzerinden 10 yıl geçtiğinde ABD’de kullanılan otomobillerin yarısı Ford’un T modeli idi. Aynı modelden 1927 yılına kadar 15 milyon araç satılarak 45 yıl kırılamayacak bir rekora imza atıldı.
• T modeli ABD’de sanatın da konusu oldu.

Charles Sheeler, Ford Fabrikası, River Rouge, Kanal ve Söküm Halinde Gemi, 1927, jelatin gümüş baskı, Lane Collection.

Charles Sheeler, Çapraz Taşıma Bantları, River Rouge Fabrikası, Ford Motor Company, 1927, jelatin gümüş baskı, Metropolitan Museum of Art, New York.

Robert Indiana, Model T, 1966.
Fotoğraf:robertindiana.com

• 1903 yılında Rusya’da yayımlanmış olan The Protocols of the Elders of Zion adlı, Yahudilerin dünyaya hükmetme planı olduğunu savunan antisemitik kitabı Henry Ford 1920’lerde 500.000 kopya bastırıp ABD’de dağıttığı için 1938 yılında Nazi Almanyası tarafından yabancılara verilen en büyük ödül olan Alman Kartalı Büyük Haçı’nı almıştı. Antisemitist olduğu yönündeki iddiaları ise her zaman reddetmişti.
• İtalyan düşünür, siyasetçi, İtalyan Komünist Partisi kurucularından olan ve partinin bir süre liderliğini de üstlenmiş olan Antonio Gramsci (1891-1937) Fordizm diye bir terim kullanmıştır. Bu terim ile, kapitalizmi ve tekelci düzenleme biçimini kastetmiştir. Bu bakış açısına göre Fordizm, ABD’nin dünya kapitalist ekonomisinde hegemonya kurmasını ifade etmektedir. Kitlesel üretim teknolojileri ileri kapitalist ülkelere yayılmıştır. Fordizm, kitle üretimi ve kitle tüketimi üzerine kurulu bir sistemdir. Fordist dönemde kitlesel üretim ve kitlesel tüketim arasındaki eklemlenme sonucu, artı değer üretimi, dolaşım, bölüşüm ve tüketim ilişkileri özgül biçimler almış, sadece bir üretim organizasyonu değil, esas olarak bir sermaye birikim modeli  olan Fordizm doğmuş, kapitalizmin Taylorizm’i takip eden aşaması olmuştur.
• Henry Ford’un kurduğu sistemin, basit bir işin sürekli tekrar edilmesi yoluyla  işçilere robot muamelesi yaptığı; üretim bandında çalışan işçilere çok küçük, vasıfsız, üretilen ürünün ne olduğundan habersiz olacak şekilde görevler verilmesi; monoton işin yapılan işten haz duyulmasını engellediği; davranış bozukluğuna yol açtığı; yaratıcılığı yok ettiği  eleştiri konusu olmuştur.
• 1970’li yıllarda seri kitlesel üretimin talep değişimlerine hızlı cevap verememesi, esnek üretim bandı modeli olan Post Fordizm’i gündeme getirmiştir.
• Üretim zaman içinde büyük fabrikalardan küçük işletmelere kaydırılmıştır. İletişim teknolojilerinin gelişmesi, aynı anda örgütlenebilme, Fordizm’in merkezden üretim modeli yerine, global emek ve hammadde piyasasından yararlanabilme imkanı getirmiştir. Üreticiye daha verimli, daha düşük maliyetli üretebilme, sınırsıza yakın arz gerçekleştirebilme imkanı veren Post Fordizm, daha fazla işsizlik, daha az örgütlenme, daha düşük ücretler, daha kötü koşullarda çalışma, daha uzun iş saatleri, daha çok iş kazası getirmekle eleştirilmektedir.

Yararlanılan Kaynaklar

• Entelektüelin Kutsal Kitabı, David S. Kidder ve Noah D. Oppenheim, Maya Kitap, 2014.
• birgunsonra.blogspot.com
• Post-Fordizm’de Üretim Esnekleşirken İşçiye Neler Oluyor, Birleşik Metal-İş Sendikası Yayınları, 1995.
• Kapitalist Düzenleme, Birikim Rejimi ve Kriz, Tülay Aın,  Uluslararası Yayıncılık, 1986.