Keltler 3

Kelt yayılması MÖ 3. yüzyılın son çeyreğinde durur. Hannibal’ın babası Hamilkar Barca, İspanya’da Kartaca topraklarını genişletirken Kelt-İber kabileleriyle savaşmış ve daha sonra bu topluluklarla paralı askerlik anlaşmaları yapmıştır. Hannibal, MÖ 264-146 arasında üç seferde gerçekleşen Kartaca Savaşları ya da Pön Savaşları’nda Roma’ya karşı Kartaca ordularını güçlendirmek için İberya Keltleri’ni paralı askerlik ve ittifak temelinde kullanmış ve bu topluluklar, Hannibal’ın ordusunda kilit rol oynamıştır. Roma’ya karşı ittifak yapmışlar ama Roma karşısında tutunamamışlar, Roma egemenliği çok hızlı ve çok etkili biçimde gelişmiştir. Kelt dünyası MÖ 2. yüzyılda kuzey bölgesinde de Germen halklarının tehdidi ile karşılaşır.

Soldaki kil kap, göksel betimlerle süslenmiş. MÖ 2. yüzyıla tarihlenen bir Kelt-İber kültürü objesi. Sağdaki kil kapak ise aynı kültürün daha eski, MÖ 3. yüzyıla ait bir eseri. Hem kapak hem de ağırşakların süslemesi için yine göksel tanımlamalar seçilmiş.
Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu, Ulusal Arkeoloji Müzesi, Madrid, 2026.

Kelt toplumunun dönüşümüne eşlik eden en karakteristik olgu oppidum’dur. Oppidum, özellikle Demir Çağı’nda Avrupa’da yaygın olan, etrafı surlarla çevrili müstahkem ticari ve idari yerleşim birimleri, özerk merkezlerdir. Metalürji, çinicilik, camcılık, ince kap-kacak üretimi, kuyumculuk gibi özel zanaatların farklı gruplarını bünyesinde toplayan belli bir bölgenin ekonomik merkezi olan oppidum, en önemli pazardır ve aynı zamanda bir garnizon, bazen de dinsel merkezdi. Merkezi konumda olan oppidum özel ayrıcalıklara sahipti; para basımı, toplantıların örgütlenmesi, rit ayrıcalığına sahip olmak gibi. Keltler, tahkimli konutlar, köprüler, ırmak limanları, yol düzenlemeleri, yer üstünde ya da yeraltında hammadde işleme atölyeleri yapmışlardı. Paradoksal bir biçimde, oppidum’lar güçlerini geliştirerek ve önemli etkinliklerini merkezileştirerek Kelt dünyasını düşmanlar için kolay lokma haline getiriyordu. Oppidum’ların tahrip edilmesi sonucu ekonomik sistem de anında çöküyordu.

Oppidum’ların yerleşimi genel olarak en yüksek yerde mabet, daha sonra düz alanda aristokratik konutlar, daha aşağıda etkinlik tiplerine göre ayrılmış zanaatkarlar bölümü şeklindeydi. İklim açısından en uygun yerler (güneye bakan yerler) ve askeri açıdan en güvenli yerler (kapıdan uzak yüksek yerler) nüfusun kaymak tabakasının konutlarına ayrılmıştı. Oppidum’ların en gösterişli özelliği savunma sistemleriydi: siperler ve tahkimli kapılar.

Güney Galya oppidum’ları özeldir; Kelt’den çok Akdeniz, Liguria ya da İber özellikleri taşır.

Dört köşeli çitlerle çevrili açık hava mabetleri, derin kurban kuyuları, kutsal sayılan kaynaklar ve bir koridorla çevrili ‘cella’lı mabetleri vardı. Ayinlerin doğal ortamda yapıldığı, göllere, kaynaklara ya da ırmaklara adak atma geleneği vardı.

Yararlanılan Kaynak

Keltler, Venceslas Kruta, Dost Kitabevi Yayınları, 2009.