Başlık, şaman giysisinin en önemli parçası sayılır. Güçlerinin büyük bir kısmının bu başlıklarda saklı olduğu düşünülür. Bir şamanlık gösterisi eğer Rusların isteği üzerine yapılıyorsa şaman görevini başlıksız yerine getirir; şamanlığı başlıksız olarak icra ettikleri zaman hiçbir gerçek güce sahip olmadıkları; törenin esas itibariyle seyircileri eğlendirmeye yönelik bir parodi olduğu anlaşılır. Batı Sibirya‘da başlık, başa sarılıp üzerine kertenkele ve diğer koruyucu hayvanlarla birçok şerit asılan geniş bir sarıktan ibarettir. Demirden ren boynuzları ile süslü taçları andıranlar, bir ayı kafatasından yontulmuş ve hayvanın kafa derisinin parçalarını üzerlerinde taşıyan başlıklar da vardır. En sık rastlanan tip ren geyiği boynuzlarına benzer biçimde olanıdır. Bunların, normal geyik boynuzlarını temsil ettiğini iddia ederler. Şaman başlığı kuğu, kartal, baykuş gibi kuşların tüyleriyle de süslenir. Hayvanın kanatlarını, bazen de başını süs olarak başlığa koyarlar (1). Başlığın göz üzerine gelen kısmına çeşitli boncuklardan oluşan diziler yerleştirilir. Bu dizilerin sayıları değişkendir (2).
Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu, Anohin Ulusal Müzesi, Gorno Altaysk, Altay Cumhuriyeti, 2024.
Maske, daha çok cenaze törenlerinde ölülerin ruhları tarafından tanınmamak için kullanılır. Yakutlarda maskenin hiç rolü yokken, Eskimolarda şaman maske kullanır. Bazı maskelerin kendisi kayın ağacının kabuğundan, bıyıklarıyla kaşları sincap kuyruğundan yapılır. Şaman ölenin ruhunu gölgeler alemine götürürken, ruhlar tarafından tanınmasın diye yüzünü kurumla siyaha da boyayabilir. Maske her zaman ruhlara karşı bir kamuflaj ya da savunma aracı değil, sihirle ruhlar alemine katılma sürecini yürüten ilkel bir tekniktir. Dünyanın pek çok yerinde maskeler ataları temsil eder. Maske taşıyanların da bu ataları etek kemiğe büründürdükleri kabul edilir. Yüzünü kurumla boyamak maske takmanın, ölü ruhları bedenine almanın en basit yollarından biridir (3). Maskeler erkek gizli dernekleri ve atalara tapma adetleri ile de ilişkilidir. Şaman giysisinin kendisi de zaten bir maskedir. Asya’nın güneyinde çok sık olan maskelerin, kuzeye çıkıldıkça kullanımı azalır ve uzak kuzeyde ise tümden kaybolur. Genelde maskenin şamanın işine yoğunlaşmasını kolaylaştırdığı kabul edilir (4).
Altay kamlarının baykuş ve geyik maskelerini çok sık tercih ettikleri de bilinmektedir (5).
Yararlanılan Kaynaklar
(1) Şamanizm, Mircea Eliade, İmge Kitabevi, 1999. Sayfa 185, 186.
(2) Türk Mitosları, Zühre İndirkaş, İmge Kitabevi, 2007. Sayfa 25.
(3) Şamanizm, sayfa 197.
(4) A.g.e., sayfa 198, 199.
(5) Türk Kozmolojisine Giriş, Emel Esin, Kabalcı Yayınları, 2001. Sayfa 176.
Leave A Reply