Mandolinin (veya ud) İran’da icat edildiğine inanılır. Şamanlar tarafından büyü seansı esnasında kullanılır. Şekli, şans ve aşk simgesi olan sarı malta eriğine benzetildiği için evlilikte mutluluğu simgelediği düşünülür. ‘Mandolini kolunun altına almak’ deyimi, kocasının ölümünden sonra yeniden evlenen kadın için kullanılır (1).
Ağız orgu, birçok bambu kamışından oluşan nefesli bir çalgıdır. Günümüzde, daha çok Güney Çin’de yaşayan Han ırkından olmayan etnik gruplar tarafından kullanılır (2).
Çin’de birçok çeşidi olan hem yatay hem de yandan çalınan, flütler vardır. Pan flütler ve ağız mızıkası da kullanılır. Yatay flüt genellikle kadınlar tarafından çalınır. Yukarı kısmında beş, alt kısmında bir deliği vardır; bir ucu açık, diğeri kapalıdır. Bu çalgı, cinsellik fikri taşır (3).
Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu, Yunnan, 2017.
Eski Çin gamının beş notasının mutluluk, savaş, kuraklık, su ve mutsuzluk simgeleri olduğu söylenirdi (4). Beş, Çin sayı mistisizminin en önemli sayılarındandır. Tek sayı olduğundan eril bir sayıdır (5).
Eski metinlerde Çin gitarı (veya lavtası), ‘kozmolojik bir alet’ olarak tanımlanır. Üst tarafı, gökyüzü gibi yuvarlak ve kubbeli; alt tarafı, yeryüzü gibi düz ve dört köşeli olmalıydı. Üst tarafı, bilginler ve aydınları simgelemek için geniş, sade halkı simgeleyen alt tarafı dar olmalıydı. Önceleri beş telli; sonraları yedi ve dokuz telli yapılmış, ama tel sayısı hep eril olmuştur. ‘Ud telleri’ kadın cinsel organı için kullanılan bir mecazdır (6).
Konfüçyüs (MÖ 551-478) müziğe çok önem vermişti, zamanının müziği konusunda çok bilgiliydi ve feodal Çin’in herhangi bir yerinde devletin durumunu, orada duyduğu müzik sayesinde değerlendirebilirdi. Konfüçyüs, müziğin toplum yaşamındaki önemini, müziği toplumsal eğitimin en uygun aracı olarak gören Eflatun’dan önce vurgulamıştı (7). Ahlak dışı, şehvetli (yin) bir dans müziği duyduğunda oradan uzaklaştığı söylenir. Gökyüzü ile yeryüzü arasındaki uyumu ifade eden iyi müzik ile duyuların uyarıldığı ve hayatın coştuğu düşünülürdü. Müzik ne kadar gürültülü ise insanlar o denli bunalır, devlet o denli tehlike içinde olur ve hükümdar o denli güçsüzleşir, müziğin de ruhu kaybolur, diye inanılırdı. (Konfüçyüs konusunu yazarken, müziğe verdiği öneme geniş yer ayırmıştık.)
Eski Çin’de körlerin, daha duyarlı, daha yetenekli oldukları düşünülür, konservatuvarda görevlendirilirlerdi (8).
Uygurlar’ın çaldığı çift telli sazın adı dutar’dır (9).
Çin kaynakları 28 çeşit Hun türküsünden bahseder. Çinliler Hun çalgılarından olup milattan önceki asırlarda Çin’e de yayılan kopuzların bazılarını adlarıyla zikretmektedirler. Bunlar telli, nefesli ve darbe sazları idi. Ayrıca askeri mızıka ve bando türü şeylerin de bahsi geçiyordu (10).
Gustav Mahler (1860-1911) büyük kızının ölümü, sağlığını tehdit eden kalp krizleri ve Viyana Saray Operası ve Viyana Filarmoni Orkestrası’nın şeflik görevinden ayrılmak zorunda bırakılması sonrasında eline Çin Flütü başlıklı bir kitap geçer. Şair Hans Bethge, Ortaçağ’da yaşamış bazı Çin şairlerinin şiirlerini derlemiş, Almancaya çevirmiştir. Mahler, bu şiirlerden altısını, Uzak Doğu renklerinde ve pentatonik motiflerle bestelemiştir. Yeryüzünün Ezgisi/Toprağın Türküsü (Das Lied von der Erde) adlı şarkılı senfonik demet 1911 yılında Münih’te ilk kez yorumlanmıştır (11)(12).
Yararlanılan Kaynaklar
(1) Çin Simgeleri Sözlüğü, Wolfram Eberhard, Kabalcı Yayınları, 2000. Sayfa 207, 208.
(2) A.g.e., sayfa 30.
(3) A.g.e., sayfa 119.
(4) A.g.e., sayfa 303.
(5) A.g.e., sayfa 62.
(6) A.g.e., sayfa 126.
(7) Müzik Tarihi, İlhan Mimaroğlu, Varlık Yayınları, 1987. Sayfa 15.
(8) Konfüçyüs Anlatıyor, Konfüçyüs, Akılçelen Kitaplar, 2017.
(9) Modern İpek Yolu, Kırmızı Kedi Yayıncılık, Ekim 2017.
İpek Yolu’nda Sesler, Görüntüler, İnsanlar, Coşkun Aral.
(10)Kök Tengri’nin Çocukları, Ahmet Taşağıl, Bilge Kültür Sanat Yayın Dağıtım, 2018. Sayfa 81.
(11)Zaman İçinde Müzik, Evin İlyasoğlu, YKY, 1994. Sayfa 158.
(12)Müzik Kılavuzu, Faruk Yener, Milliyet Yayınları, 1970. Sayfa 146.
Leave A Reply