Sert, Saydam ve Kırılgan 5 Cam Üretim Teknikleri 2 Döküm ve Kalıplama Tekniği ile Mozaik Cam Tekniği

Döküm ve Kalıplama Tekniği

En eski cam yapım tekniklerinden biridir. Daha önce kil ve metal objeler için kullanıldığından yaygın olarak bilinen bir yöntemdir. Tekniğin gelişmesinin MÖ 1000’li yıllarda Mısır’da gerçekleştiği, MÖ 1. yüzyılda üfleme tekniğinin bulunuşu ile kullanımının seyrekleştiği bilinmektedir (1). Bazı kaynaklar ise bu tekniğin Mezopotamya kökenli olduğunu yazar (2).

Kalıba basma tekniğinde, potada eritilen cam, dış kalıbın içine akıtılır ve bir pistonla bastırılarak sıkıştırılır. Kalıptan çıkarılan camın tavlandıktan sonra parlatılması veya rötuşlanması gerekir (3).

Diğer kalıplama tekniği olan kayıp mum tekniğinde içi balmumu ile kaburgalanmış kalıplar kullanılır. İki parçalı kalıp ısıtılınca içindeki balmumu akar ve kaburgalar boşalır. Kabın içerisine atılan cam parçacıkları yüksek sıcaklıkta eriyerek kalıbın şeklini alır (4).

Farklı bir uygulama da sarkıtma (çökertme, indirme) yöntemidir. Bu teknikte yumuşatılmış cam levha bir kalıp üzerinde sarkmaya bırakılarak kalıbın biçimini alması sağlanır (5).

Döküm tekniğinde ise eritilen cam, tek veya iki parça halinde hazırlanan kalıp içerisine dökülerek kalıbın biçiminin alması sağlanır; ya da kalıba konulan toz veya parçalar halindeki cam,  eriyip kalıbın formunu alana kadar fırında bırakılır (6).

Döküm tekniği ile üretilmiş en eski cam kap, Frigler’in başkenti Gordion’da bulunan ve MÖ 8. yüzyıl sonlarına tarihlenen göbekli bir kasedir (7).

Retortoli filigranlı örnekler, Venedik’te 16. yüzyıldan beri yapılıyor.
Fotoğraf: lestanzedelvetro.org

Mozaik Cam Tekniği

Tekniğin Mezopotamya çıkışlı olduğu ve uygulanmasının MÖ 15. yüzyıla kadar uzandığı düşünülüyor. Döküm tekniğinin bir çeşidi olarak görülen mozaik cam tekniği, çok renkli cam çubuklardan kesilmiş küçük parçaların düzgün sıralar halinde veya düzensiz olarak kalıba dizilmesiyle oluşturulur. Mozaik cam tekniği ile yapılan eserler çok renkli olabildiği için, bu teknik bin çiçek (mille fiori) adıyla da anılır.

Mozaik yöntemle camı biçimlendirmek için tek veya iki parçalı kalıp kullanılabilir.

Mozaik camlar,  çubukların dizilişine göre çeşitlilik gösterir:

Reticello cam kaplar elde etmek için opak beyaz iplikler, saydam cam içine ağ biçiminde dizilir (8).

Retortoli camlar, opak beyaz veya çeşitli renkte çubukların berrak cam içinde dantel gibi girift motifler oluşturacak şekilde dizilmesiyle elde edilen, yapımı çok zahmetli olan cam eserlerdir (9).

Şeritli camlar, renkli şeritlerin kabın yüzeyine paralel olarak dizilmesiyle elde edilir.

Altın bantlı camlar, şeritlerden en az birinin altın varaktan oluşmasından ötürü bu ismi alır (10).

Yararlanılan Kaynaklar

• Adıyaman, Elazığ, Hatay, Mardin, Şanlıurfa Müzelerinde Bulunan İslami Dönem Cam Eserler, Gül Geyik Karpuz, Atatürk Üniversitesi Doktora Tezi, 2014. Sayfa 19.
• Beykoz Cam ve Billur Müzesi, Ed. Nazan Erbil, Milli Saraylar Başkanlığı, 2021. Sayfa 24.
• Adıyaman, Elazığ, Hatay, Mardin, Şanlıurfa Müzelerinde Bulunan İslami Dönem Cam Eserler.
• g.e., sayfa 20.
• g.e., sayfa 21.
• g.e., sayfa 21, 22.
• Beykoz Cam ve Billur Müzesi, Ed. Nazan Erbil, Milli Saraylar Başkanlığı, 2021. Sayfa 24.
• Adıyaman, Elazığ, Hatay, Mardin, Şanlıurfa Müzelerinde Bulunan İslami Dönem Cam Eserler, sayfa 18.
• Beykoz Cam ve Billur Müzesi, sayfa 80, 81.
• Adıyaman, Elazığ, Hatay, Mardin, Şanlıurfa Müzelerinde Bulunan İslami Dönem Cam Eserler, sayfa 19.