Umay Ana ya da Tanrıça Umay 3

Orta Asya mitolojisi, bir ana tanrıça kurgulamayı da ihmal etmemişti: Umay Ana. Dişi bereket kaynağının simgesi, ailenin ve çocukların koruyucusu Umay iduk (Kutsal Umay) ya da Omay-Ana, Tengri’nin hanımıydı. Kimi eski Orta Asya tarihçilerine göre, göçebe Türkler yerleşik komşularının doğurganlık ve bereket simgesi ana tanrıçalarıyla özdeşleştirerek Omay ya da Umay Ana’yı kurgulamışlardı.

Umay’ın adı Orhun Dikitleri’nde de zikredilir: Kül Tigin, Doğu Cephesi; Tonyukuk dikitinde “Umay iduk” Kutsal Umay şeklinde.

Umay Ana Yakutlarda Ayısıt, Moğollarda Rahim, Tunguzlarda Omo-Omo (Yumurtlayan anlamında), Kırgızlarda Umay-Ene veya Kuday-Ene, Uygurlar yaratılış söylencesinde de Kübey Hatun olarak onurlandırılırdı.

Kaşgarlı’nın Lügatinde “ana” anlamına gelen “uma” sözcüğünün Tibetçe’den geldiği belirtiliyordu. Uma, “eve gelen konuk” anlamında kullanılıyordu. Umay ise doğum sonrası kadının karnından çıkan sonu (plasenta) tanımlıyordu.

Bazı deyişlerden, oğlan çocuğu arzulayan kadınların Umay’a tapındığı anlamı çıkmaktadır.

Savaşa çıkan alpler ve belki de onlardan önce anaları, Türk mitolojisinde başında üç dilimli tacı, elinde ant kadehi ile canlandırılan analığın ve ailenin koruyucusu Ana Tanrıça Umay Ana’nın heykeli önünde içki saçarlar, ona dua eder, yardımını dilerlerdi.

İktidarların Sofrası, Artun Ünsal, Everest Yayınları, 2020. Sayfa 53, 305.

Hepsi başka bir öykü anlatan kilimlerde ‘eli belinde’ diye isimlendirilen motifler, anneliği ve bereketi ifade eder. Annelik ve bereket ifadesi ortak olduğundan, bu motif, Umay Ana’yı düşündürür.

Kilimler Gizli Bir Dil Konuşur, Şeref Özen, Skylife, 6/2006.