Zırhlı Balık

Zırhlı balık kafası.
Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu, Adalar Müzesi, Büyükada, 2025.

Katil çene adı da verilen zırhlı balık, yaklaşık 420-360 milyon yıl önce yaşamış, plakoderm denilen balık benzeri bir hayvan grubunun üyesiydi. İngiliz jeolog W. R. Swan 1860’lı yıllarda bu tarihi canavarın fosilini Büyükada’nın güneybatısında yer alan kireçtaşları içinde buldu. Zırhlı balık fosilleri, Kuzey Amerika, Polonya, Belçika ve Fas’ta da bulunmuş.

Zırhlı balığın kafa ve omuz zırhlarının şekli artık biliniyor. Bulunan fosillere göre, en büyüklerinde bu zırh bir metreyi aşabiliyor. Bu nedenle uzmanlar bu canlının tamamının 8-10 metreyi bulabileceğini ve zamanının en büyük deniz yaratığı olduğunu düşünüyor. Ancak balığın beden ve kuyruk biçimi hakkındaki önermeler tahminden öteye geçmiyor.

Devoniyen devrinin sonlarında soyunun  tükendiği biliniyor.  Devoniyen Devri, yaklaşık 61 milyon yıl sürmüş olan bir jeolojik dönemidir. Balıkların ve çeneli omurgalıların gösterdiği büyük çeşitlilik nedeniyle Balıklar Çağı olarak da adlandırılır. Köpekbalıkları, kılıç balıkları, ammonoidler (yaklaşık 400 milyon yıl önce ortaya çıkan ve dinozorlarla aynı dönemde, 66 milyon yıl önce soyu tükenmiş olan kafadan bacaklı deniz yumuşakçaları) ve zırhlı balıklar (Plakodermler, plaka derililer) bu dönemde çeşitlenmiştir. Omurgalıların sudan karaya geçişindeki kritik ara formlar bu devirde ortaya çıkmıştır.

Zırhlı balığın, kafa ve omuzlarını koruyan baş zırhı bulunduğu, iç iskeletinin kıkırdak yapısında olduğu ve tek tek dişler yerine son derece güçlü ve sert diş plakaları olduğu biliniyor. Bazı araştırmalar güçlü çenesinin uç kısmı ile santimetrekareye 1,5 tona yakın basınç uygulayabildiğini ortaya koyuyor. Bu müthiş güç, tarihi canavarın avlarını kolay yutabilmek için onları rahatça ikiye bölebildiğini gösteriyor. Bu özelliği, zırhlı balığın dönemin beslenme zincirinin en üst sırasında yer almasını sağlıyormuş. Zırhlı balığın denizlerin efendisi olan ilk omurgalı canlılarından biri olduğunu söyleyebiliriz.

Zırhlı balığın ait olduğu plakoderm ailesinin diğer fertleri gibi bugünkü köpekbalıklarında görülen doğurma işlemine benzer bir yumurta döllenmesine sahip olan ilk omurgalılardan biri olduğu sanılıyor. Ayrıca ilk çeneli omurgalılar arasında yer alan bu canlılar, modern çeneli balıkların erken ataları veya yakın akrabaları olarak kabul ediliyor.

Devoniyen Devri sonunda, deniz canlılarının ve resif yapıcı organizmaların yaklaşık %70’inin yok olduğu, büyük bir kitlesel yok oluş yaşandığı biliniyor.

Yararlanılan Kaynaklar

Büyükada Adalar Müzesi bilgilendirme levhaları

Tarihsel Jeoloji, Ankara Üniversitesi, https://acikders.ankara.edu.tr/

Tarihsel Jeoloji, Dokuz Eylül Üniversitesi, https://jeoloji.deu.edu.tr/