Han Hanedanı dönemi Çin biliminin ve teknolojisinin gelişiminde dikkate değer bir dönemdir (1). Demir cevherini pik demire dönüştüren yüksek fırınlar Bahar ve Güz Dönemi’nin (MÖ 771-476/403) sonlarından beri faaliyetteydi. Han döneminde ise demir ergitmede uygulanan yeni bir işlem, dövme demir üretimini mümkün kılınca tarımda kullanılmak üzere yeni aletler imal edildi. MÖ 2. yüzyılda icat edilen çok borulu tohum ekme makinesi, demir saban gibi (2). Ülkedeki demir sanayisi silah da yapıyordu (3).
Kağıt parayla ilk denemelerden biri gerçekleştirildi. (İlk kağıt para 7. yüzyılda Tang Hanedanı döneminde çıkarılacaktı) Kullanılan malzeme kağıt değil, nadir bir beyaz geyiğin derisi idi. İmparator Wu, mülklerin en büyük oğlana kalması yerine tüm oğullar arasında bölüştürülmesini hükme bağladı (4).
İmparator Wu döneminde (MÖ 141-87) Konfüçyüsçülüğün ilkeleri devlet felsefesi olarak benimsendi. Önceki hanedanın yakmış olduğu Konfüçyüs klasiklerini ezberlemiş olan yaşlı alimler bu klasikleri yeniden yazıya döktüler. O dönemde gizlenmiş olan kitapların nüshaları gizlendikleri yerlerden çıkarıldı. Han imparatorlarının tümü, önemli makamlarda en iyi kişileri görevlendirmeye çaba gösterdi. Yetenekli insanların öne çıkması isteniyordu. Olağanüstü yeteneklere sahip kişileri aramalarını çeşitli bölge yetkililerine emrettiler. Yeteneklilere görev verme ve hak edenleri yükseltme ilkesi 2000 yıl kadar Çin İmparatorluğunda ve bürokrasisinde her zaman geçerli olacaktı (5).
Bronz uçan at, Han mezarlarından Gansu‘daki Wuwei’de bulundu. Uçan bir kırlangıcın üstünde tek nalıyla mükemmel şekilde denge kurarak hafifçe duran at, üç boyutlu formun ve hayvan tasvirinin önemli bir örneğidir. Orta Asya’nın Fergana bölgesinden MÖ 1000 civarında Çin’e getirilen at, bir statü simgesidir (6).
Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu, Gansu Bölge Müzesi, 2018.
Konfüçyüs metinlerine klasik statüsü verildi ve bu metinleri çalışıp yorumlayan bilginler, dört toplumsal sınıf içinde en önemlisi oldular (diğer üçü çiftçiler, zanaatkarlar ve tüccarlardı). Xia, Shang ve Zhou/Chou Hanedanları (hepsi birden Üç Hanedan olarak bilinir) Konfüçyüs’ün yorumuna göre ideal toplumun var olduğu bir altın çağdı. Eğitimli insanlar daha sonraki aşamalar boyunca Üç Hanedan’ın toplumsal düzeninin tekrar yaratılmasına ve adaletsiz dünyanın adil bir dünyaya dönüşümünü başlatmayı amaçladılar (7).
Çin Klasikleri’nden dokuzu Konfüçyüs’ün adına bağlıdır. Beşine King, gerisine Xu/Şu denilir. King diye tanınanlar Çin’in eski mukaddes edebiyatını toplar. Şu’lar Konfüçyüs ile çağdaşları arasındaki konuşmalardan bahseder. Bu kitaplar Çin’in hayatı üzerinde çok derin etkiler bırakmıştır. Devlet memuriyeti sınavına girenler bu eserlerden sorumlu tutulmuşlardır.
Konfüçyüs’ün eserleri, İmparatorluk Dönemi’nin sonuna kadar Çin eğitim sisteminin temelini oluşturduğu gibi komşu ülkelerde de etkisi egemen olmuş, göçlerle Asya dışında da tanınmıştır. Düşüncelerinin ve konuşmalarının toplandığı Lunyu adlı ince kitap, Çin’de neredeyse kutsal kitap olarak kabul ediliyordu. Çin tarihinde, “Lunyu’nun yarısı ile devlet yönetilir,” sözü yaygındı (8).
Çinliler, daha başarılı bir gelecek için eğitime çok inanmışlardır. 2600 yıl önce yazılan şiirde ozan şöyle der:
Bir yıl sonrasını düşünüyorsan, bir tohum ek,
On yıl sonrasını düşünüyorsan, bir ağaç ek,
Yüz yıl sonrasını düşünüyorsan, insanları eğit.
Bir tohum ekerek bir kez ürün alırsın,
Bir ağaç ekerek on kat ürün alırsın,
İnsanları eğitirsen yüz kat ürün alırsın.
Erkek çocuklar genellikle kızlardan daha fazla ilmi eğitim alırlardı. Kızlara esas olarak müzik, el işleri, resim yapma ve sosyal beceriler öğretilirdi. Bazı kızlar ilmi dersler de alırlardı ama devlet memurluğu sınavlarına girmelerine izin verilmezdi. Zengin ailelerin çocukları evde özel öğretmenlerden ders alırlardı. Pek çok Budist tapınağının yanında bir de okul bulunuyor. Yüzyıllar boyunca bazı bölgelerde keşişlerin yönettikleri okullar tek seçenek olmuş.
Resmi sınavlar artık yalnızca shi (alim) bürokrat sınıfı üyelerinin çocuklarına değil başka çocuklara da açıktı ve bu sayede liyakat giderek daha büyük rol oynadı. Memur adaylarının Konfüçyen Klasikler hakkındaki bilgilerini ölçmek için sınavlar getirildi. Devlet memuriyetinde terfi asalete değil, bilgili olmaya bağlıydı. İdeal bir adayın aileye saygılı, ahlaklı, doğru ve bilgili olması gerekirdi.
İlk sınav adayın doğduğu bölgenin ilçe merkezinde, ikincisi il merkezinde, üçüncüsü hükumet merkezinde, sonuncusu da sarayda yapılırdı. Her sınavda ancak sınırlı sayıda aday sınavı kazanabildiğinden sınavı birkaç kez kazanamamak ayıp sayılmazdı. Sınavların kazanılması memurluk konumlarına atanma olanağını verirdi. Yuan Hanedanı döneminde (1272-1368) Çinlilerin devlet görevlileri için uyguladıkları geleneksel sınav sistemi önce kaldırıldı. 1313 yılında bu sistem yeniden uygulamaya kondu ama Moğol ve Orta Asyalılara daha basit sınav soruları uygulandığından Çinliler, sınavda avantajlı olabilmek için sahte adlarla müracaat etmeye başladılar (9). Bu sınav düzeni 1905’te kaldırıldı.
Kağıdın icadı (MS 105’ten önce) çok işe yaradı (10). Han döneminde kağıdın icadı, kitapların erişilebilirliğini arttırdı, öğretimin yaygınlaşmasını kolaylaştırdı. Eyalet okulları kuruldu. Kağıt hamurundan kağıt yapımı işlemi, Han Sarayı hadımlarından Cai Lun’a (y. MS 50-121) atfedilir. Kağıdın birçok durumda ipek yerine kullanılabilmesi ihraç edilebilecek ipek miktarını artırdı, bundan ekonomi önemli faydalar sağladı. Üstünde yazı olan en eski kağıt parçası, İç Moğolistan’da MS 110’da terk edilmiş bir Han gözetleme kulesinde bulundu. Han döneminden geriye ilk Çin genel tarihi ve en eski sözlükler kaldı (11). MS 100 dolayında Xu Shen tarafından bir sözlük oluşturuldu, Sima Qian (MÖ 145-86) Çin tarihini dipnotlarla birlikte enine boyuna incelediği Tarih Tutanağı’nı kaleme aldı, matematik üzerine bir ders kitabı ve tıbbi bir eser hazırlandı (12). Çinliler mükemmel matematikçilerdir. MÖ 300’den itibaren onlu sisteme dayalı sayı sistemi kullandılar. Hesap makinesinin ilk biçimlerinden biri olan abaküsü de Çinlilerin bulduğu düşünülüyor. Çinli matematikçiler ve tüccarlar abaküs kullanarak hesaplarını yaparlardı. Verilen işlerin zamanlaması için su saati kullanılması uygulamasına geçilmişti (13).
Yararlanılan Kaynaklar
(1) Kısa Çin Tarihi, Gordon Kerr, Say Yayınları, 2021. Sayfa 42.
(2) A.g.e., sayfa 43.
(3) Rönesanslar, Jack Goody, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2017. Sayfa 256.
(4) Kısa Çin Tarihi, sayfa 40.
(5) A.g.e., sayfa 41.
(6) Dünya Sanat Tarihi, John Fleming, Hugh Honour, Alfa Basım Yayım Dağıtım, 2016. Sayfa 257.
(7) Ülkelerin Tarihleri, Der. Peter Furtado, YKY, 2022. Sayfa 65.
(8) Çin Ansiklopedisi, Çin Uluslararası Radyosu, Kırmızı Kedi Yayınevi, 2015.
(9) Cengiz Han ve Mirasçıları Büyük Moğol İmparatorluğu, Sabancı Üniversitesi Sakıp Sabancı Müzesi, 2006. Moğol Egemenliği Altında Çin: Yuan Hanedanı (1272-1368), Claus Müller, sayfa 459.
(10) Rönesanslar, sayfa 256.
(11) Kısa Çin Tarihi, sayfa 42.
(12) Rönesanslar, sayfa 256.
(13) A.g.e., sayfa 256.
Leave A Reply