Çin’de İnançlar 27 Konfüçyüs Sonrası 2 Mohizm ve Legalizm

Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu, 2017.

• Klasik Dönemde (MÖ 770 – 221) Mohizm ve Legalizm de Çin’in inanç dünyasında önemli olmuştur.

• Görüşleri mühendisler ve sanatçılar arasında çok önemsenen Mo Tzu (MÖ 479 – 438) evrensel sevgi üzerinde durur. Savaşa karşı çıkar, bütün insanların kardeş olduğunu söyler. Şiddeti önlemek için hayatlarını tehlikeye atmaya hazır yandaşları olmuştur.
• Mohistler, rasyonellik idealine değer vermiş, teknikle ve metodik bilimsel bilgi üretimi ile ilgilenmiş, terimlerin tanımlanması ve ilkelerin sistemleştirilmesine önem vermiş, kesin ve sıkı biçimde kodlanmış bir mantık kurmaya çalışmışlardır. Mohistler iyiliğin ölümden sonra ödüllendirileceğine inanıyorlardı. Yunanlar gibi ancak mantığın, sorunları kesin olarak çözebileceğini ve hakikate ulaşmayı sağlayacağını düşünüyorlardı (1).
• MÖ 350’lerde ortaya çıkan Legalist felsefe insancıl değildi. Ch’in / Qin Hanedanı’nda (MÖ 221-206) bakanlık görevinde olan, reformları yürüten hukukçu Wei Yang, sosyal düzeni temin için ciddi cezalar, yaptırımlar gerektiğine, insanın özünün şeytani olduğuna, cezaların uygulanmasında kesinliğe inanıyordu. Konfüçyüsçülere kitaplarını yakmaları haberini yolladı (2). Ch’in Hanedanı’nın kaba, yarı-barbar tutumu Legalist okulun sert felsefesine dayandırılır.

• İlk İmparator olarak anılan Qin Shi Huang (MÖ 221-210), Konfüçyüsçü bilginlerin amansız düşmanıydı. Konfüçyüsçü klasikleri yasaklamış ve yaktırmıştır. Konfüçyüsçülükten nefret eden Mao  Zedung, Birinci İmparator’un  460 Konfüçyüsçü bilgini diri diri gömdüğünü söylemişti (3). Han Hanedanı döneminde (MÖ 202-MS 220) Konfüçyüsçülük devlet felsefesi olmuş (4), MÖ 195 yılında, Konfüçyüs’ün Shandong’daki kabrini Han Hanedanı’nın ilk imparatorunun ziyaret ederek onun ruhuna bir domuz, bir öküz ve bir koyun kurban ettiği düşünülüyor (5). Konfüçyüs ilkeleri ile yönetilmiş ve dört yüzyılı aşkın bir süre iktidarda kalmış olan Han Hanedanı dönemi öylesine başarılı bulunur ki, kendilerinden sonraki hanedanlar hep onları örnek almışlardır (6).
• Bir dönem Daocular etkili olur. Ardından, Han dönemi filozofu Dong Zhongshu / Tung Chung-shu (MÖ 179-104),  Konfüçyüsçülük’ün Yeni Metin Okulu’nu kurar ve Konfüçyüs’ü ermiş ilan eder. Onunla birlikte anılan kitaplar Klasik olurlar, hiçbir zaman değiştirilmezler. Yedinci İmparator Wu-Ti döneminde (MÖ 140-87) imparatorluk akademisi açılır ve burası devlet yöneticilerinin ziyaret etmek zorunda oldukları bir yer olur. Bu noktadan sonra Konfüçyüsçülüğün devlet yönetimi ile ilgili kuralları netlik kazanır (7).

• Konfüçyüsçülük, Sung Hanedanı döneminde (960 – 1279) tekrar devletin resmi felsefesi olmuştur. 11. yüzyılda, Yeni Konfüçyüsçülük’ten bahsedilir (Bu adlandırma Batı’ya aittir. Çin tarihi bu önemli geleneğe “insan doğası ve evrensel düzen ekolü” ya da “evrensel düzen ve maddi enerji ekolü” adını verir (8)).  Öğreti, zamanın değişen koşullarına uyum sağlanmıştır. Buna bir çeşit bilimsel hümanizma denebilir. Chu Hsi (1130 – 1200), Neo-Konfüçyüsçülük’te Daoizmin ve Konfüçyüsçülüğün, Budizm’e ortak reaksiyon olarak, bir sentezini yapmıştır. Üzerinde en çok durduğu şey ahlaki öğretidir. ‘Bir insan hayatını en iyi şekilde nasıl yaşamalıdır?’ sorusuna cevap arar. İnsanın özü iyidir. Yeterli eğitimin alınmamış olması kötülüğü yaratır. Faziletin yanlış değer yargıları ile gölgelendiğini düşünür. Yin Yang ile hareket ve durgunluk değişerek birbirlerinin yerini alırlar. Biri diğerinin kökenidir. Evren bir bütündür, kendine yeterlidir ve kontrol edeni yoktur. Ruhun ölümsüzlüğünü yadsırlar, cennette günahları değerlendiren biri yoktur.

Yararlanılan Kaynaklar

1. Süreç mi Yaratılış mı?, François Jullien, Metis yayınları, 2013. Sayfa 231.
2. 90 Dakikada Konfüçyüs, Paul Strathern, Gendaş AŞ, 1997.
3. Dinin Demokrasiyle İmtihanı, Ian Buruma, Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, 2012.
4. 90 Dakikada Konfüçyüs.
5. Eski Çin’de Dinler, Herbert Allen Giles, Doğu Batı Yayınları, 2017.
6. 90 Dakikada Konfüçyüs, sayfa 62.
7. A.g.e.
8. Süreç mi Yaratılış mı?, sayfa 248.