İtalyan edebiyat kuramcısı Franco Moretti her ulusun modernlik serüvenini de anlatan büyük romanları modern epik diye adlandırılır.
Bütün bir yaşam döngüsünü ve insanların kültürünü kapsamaya teşebbüs eden, kişisel olandan bütünün görüntüsüne geçmek isteyen bir ya da daha fazla yazar tarafından kaleme alınan eserler Northrop Frye tarafından ansiklopedik tarz olarak adlandırılmıştır. Frye, İncil, Mahabharata Destanı, klasik epikler, İlahi Komedya, Canterbury Masalları, Don Kişot, Kayıp Cennet, Çarmıh Yolcusu, Don Juan, Moby Dick, Kantolar, Ulysses, Finnegan Uyanması, Kayıp Zamanın İzinde gibi kitapları işaret eder.
Edward Mendelson da modern epiği andıran türü tanımlamak için ansiklopedik anlatı terimini kullanır. Ancak Moretti’den farklı olarak bu evrensel değeri olan anlatıları birer ulusal metin olarak da okumamız gerektiğini söyler. Mendelson’a göre, ansiklopedik anlatılar, kendi ulusal kültürlerinde özel bir yer işgal eder. Ulusal yazar, eserleri ulusun tüm toplumsal ve dilsel çeşitliliğine hitap eden, yurttaşlarının aşina olduğu tüm edebi türleri ve gelenekleri kullanan yazardır. Ansiklopedik yazarlar genellikle, epikleri taklit ederek yola çıkarlar ama epik şairlerin aksine kahramanlık dolu bir geçmişin yerine, etraflarındaki gündelik dünyayı hikaye ederler.
Dante‘nin İlahi Komedya’sı, Rabelais’in Gargantua ve Pantagruel’i, Cervantes‘in Don Kişot’u, Goethe’nin Faust’u, Melville’in Moby Dick’i, Joyce’un Ulysses’i ve Pynchon’un Yerçekiminin Gökkuşağı bu türe örnektir. Liste Moretti’nin modern epiği tanımlamak için kullandığı romanlarla benzerlik taşır.
Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu, Feshane, Naile Akıncı Kütüphanesi, 2024.
Hem Frye hem de Mendelson ansiklopedik eserlerde farklı biçemlerin bir araya gelmesinin mümkün olduğunu belirtmiştir. Ansiklopedik anlatıların genellikle tercih ettiği yöntemlerden biri, sahte-akademik söylemi kullanarak alaycı-bilimsel söylem, güvenilirliği tartışılmayacak bilgiyi sunduğu ve bize hakikati gösterdiği iddiasıdır. Bakhtin’in Menippos Yergisi adını verdiği yöntemin tanımlayıcı özelliği, olay örgüsü ve felsefi yaratıcılıktaki olağanüstü özgürlüktür. Bu yöntem, her türlü dilden (güncel şakalar, söz oyunları, argo) ve edebi türden yararlanır; tezatlar ve zıtlıklardan beslenir.
Tutunamayanlar da ansiklopedik anlatılar listesine girebilecek bizim modern epiğimizdir. Bütün modern epikler gibi o da bir kahramanlık değil bir yenilgi hikayesi anlatır.
Oğuz Atay’ın (1934-1977) 1972’de yayınlanan Tutunamayanlar adlı eseri, Ahmet Hamdi Tanpınar’ın (1901-1962) 1962 yılında yayınlanan Saatleri Ayarlama Enstitüsü, Murat Uyurkulak’ın (1972-) 2006 yılında yayınlanan Har adlı romanı ülkemizin o yıllardaki kültürel iklimini anlatır.
Ölülerle Konuşmak, Meltem Gürle, İletişim Yayınları, 2018. Sayfa 12, 13, 15, 35, 36, 42, 43.
Leave A Reply