Anohin Ulusal Müzesi’nden bir görsel.
Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu, Gorno-Altaysk, 2024.
Mistik yolculuğu mümkün kılan, “kendinden çıkışa” ulaşmak için de kullanılan, bir “ölüm hayvanı” ve ruh göçürücü olan ata dayalı mitolojide ölüme ilişkin karakter ağır basar. At, Ölüm’ün mitsel bir görüntüsüdür. At, öleni öbür dünyaya taşır; düzey atlamayı, yani bu dünyadan başka dünyalara geçişi gerçekleştirir. Ruh göçürücü ve ölümle ilgili olan at, esrik hale geçmeyi, ruhu yasak diyarlara uçurmayı kolaylaştırıyor. Simgesel “at sürme” veya at sırtında yolculuk ruhun bedenden ayrılmasını, şamanın mistik ölümünü de dile getiriyor (1).
Türk-Altay tasvir sanatında en çok işlenen konu geyik-at-dağ keçisi üçlemesidir. Bu üç hayvana verilen değer yüksektir; bu hayvanların tasvirleri, kaya resimlerinde, ahşap ve maden işlerinde çok sık işlenmiştir. Altay Prensesinin gövdesini süsleyen dövmelerde de bu üç hayvan vardır. MÖ 1000’li yıllarda Türk-Altay tasvir sanatında Kuzey geyiğine, marala, çok sık yer verildiği görülür. Türk-Altay kültüründe Kuzey geyiği, soylu geyiktir.
Pazırık Kurganları’ndaki atlara maske takılarak, boynuz giydirilerek dağ keçisi ya da geyik donuna sokulmuştur. Rus araştırmacılar bu eylemin, ölü gömme gelenekleriyle ilgisi olduğunu, eski geyik yetiştiriciliği ile ilgili ruhani kalıntılarla açıklanabileceğini düşündüler. Tarihsel açıdan binek ve taşıma aracı olarak attan önce geyik kullanılmıştır. Birinci Pazırık Kurganı’nda ata geyik maskesi ve boynuzlar giydirilmişti (2).
Pazırık Kurganları’nda ele geçen ata giydirilmiş geyik maskesi ve boynuzları, Pazırık Keçesi ve Pazırık Halısı’nın ören yerindeki tabelalardaki görselleri.
Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu, 2024.
Ekonomik süreçler, avcılıktan hayvan yetiştiriciliğine doğru evrilmiştir. Vurulan yabani geyiğin kanıyla evcil kurbanlık geyiğin vücuduna kamın önerdiği işaretler çizilerek evcil ve yabani hayvanların birleştirilmek istendiği yorumu yapılmıştır.
Kurganlarda dağ keçisi maskesi ve boynuzu giydirilmiş atlar da bulunmuştur. Maske yapımında deri, boynuz yapımında ahşap kullanılmıştır. İskit/Tagar döneminde (MÖ 800-MÖ 200) at-geyik-dağ keçisini birleştiren buura terimi doğmuştur. Buura, göksel atı, Türk-Altay kült pratiğinde kutsal hayvanları tanımlamakta kullanılmıştır (3). Pek çok yerde yabani hayvan daha kutsal sayılmıştır. Buura, aynı zamanda Tanrı Ülgen’in oğludur (4).
Kırgızlar, karacayı kutsal hayvan saymışlardır.
Pazırık kazı alanındaki tabelalardan bir başkasında örgülü kuyruğu, süslü eyeri, geyik maskesi ve boynuzlarıyla bir başka at gömüsünün canlandırması.
Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu, 2024.
Altay kaya resimlerinde de at figürlerinin takma boynuzları vardır.
Gömülere eşlik eden kurban atlarının maskelendiği Pazırık kültüründe, at kurbanı bir dizi uygulama gerektiriyordu: Kurbanlık at seçiliyor, özel dağ keçisi başlığı başına monte ediliyor, özel koşum ve eyer takımları giydiriliyor, daha sonra bir savaş baltası darbesi ile atın alnında bir delik açılıyor, at mezar çukuruna yuvarlanıyordu. Darbe delikleri 7-16 mm arasında oluyordu. Baltalar da bazen mezara konuyordu. Bazı hallerde baltanın düz olan tarafı alına vuruluyordu. Bir kaya resminde, ata dağ keçisi boynuzları takılmıştır, üzerinde binicisi vardır, atın önünde elinde çekiç biçiminde bir savaş baltası olan bir kişi durmaktadır.
Sadece Pazırık gömmelerinde değil, daha erken evrelerde de geyik-at ve dağ keçisinin daima öne çıkartıldığını görüyoruz. Türk-Altay halkları için geyiğin dünü, ata kültünü, öbür dünyayı; atın bugünü, orta dünyayı; dağ keçisinin geleceği temsil ettiği düşünülüyor. Ata kültünü yaşatma arzusunun ata giydirilen buura donu ile ifade edildiği de varsayımlar arasında. Ata, evcilleştirilemeyen bir hayvan olan dağ keçisi rolü biçilmesi, aşılması güç dağları kolayca aşsın, öleni öbür dünyada en kısa yoldan ve en kısa zamanda ulaştırsın diye olabileceği şeklinde değerlendiriliyor.
Kurganlarda kaçak kazı yapanlar, soyguna gelenler bir tek at koşumlarına dokunmamıştır. At gömmeleri bölgede hala kutsal sayılmaktadır. Bazı kurganlarda tekerlekli arabalar da bulunmuştur (5).
Yararlanılan Kaynaklar
- Şamanizm, Mircea Eliade, İmge Kitabevi, 1999. Sayfa 508, 511.
- Türk-Altay Kültüründe Geyik-At-Dağ Keçisi Üçlemesi, Prof. Dr. Semih Güneri, Arkeo Tarih Dünya, veryansintv.com, 2 Ağustos, 2024.
- A.g.e.
- Dünya İnançları Sözlüğü, Orhan Hançerlioğlu, Remzi Kitabevi, 1993. Sayfa 93.
- Türk-Altay Kültüründe Geyik-At-Dağ Keçisi Üçlemesi.
Leave A Reply