1961-1997 yılları arasında ortalama büyüme oranı %7,5’tu. Kongo Cumhuriyeti (eski Zaire), Nijerya ve Sierra Leone de kaynaklar açısından zengindi ama bu ülkelerde bolluktan gelen gelir yozlaşmayı körükledi, zenginliği denetim altına almak için birbirini yiyen çok sayıda ayrıcalıklı elit yarattı. Botsvana’nın başarısı, ülke bütünlüğüne dayanan bir politik uzlaşma sağlayabilme yeteneğinde yatıyordu. Devlet, yabancı danışmanlarla işbirliği içinde çalıştı. Danışmanlar, politikalara halkın desteğini alabilmek için politikalarını açık ve dürüst bir şekilde anlattılar. Başarının sebeplerinden biri de Botsvana devletindeki üst düzey kişilerin danışmanlarını büyük bir dikkatle seçmesiydi (1).
1981’de gelen IMF heyetinden beri Botsvana yardım için IMF’ye başvurmadı (2). Ülke postkolonyal dönemdeki ilk bütçe açığını 2011’de verdi (3). Kuraklık, büyükbaş hayvan besleyen birçok insanın yaşamını tehdit ettiğinde ve elmas sanayindeki sorunlar ülkenin bütçesine ve döviz pozisyonuna büyük bir yük bindirdiğinde Botsvana ne yaptı? Botsvana öngörülü davranmış ve bu tür bir kriz durumuna karşı rezerv fon ayırmıştı. Rezervlerin azaldığını görünce kemer sıktı ve elbirliği ile krizi atlattı. Uzlaşmacı yaklaşım sayesinde kemer sıkma politikası başka yerlerde IMF programları altında sık sık ortaya çıktığı gibi toplumsal bölünmelere yol açmadı.
Uluslararası mali kuruluşlardan bağımsız yabancı danışmanların verdiği destek Botsvana’nın başarısında daha önce de rol oynamıştı. Eğer Güney Afrikalı elmas karteli De Beers ile yaptığı anlaşma sürseydi ülke bu kadar başarılı olamazdı. Dünya Bankası‘nın Botsvana’ya tayin ettiği bir avukat, anlaşma için daha yüksek bir fiyattan tekrar pazarlık yapılmasını istedi. İkinci büyük elmas madeninin keşfi ülkeye, ilişkinin tümü için baştan pazarlık etme fırsatını verdi (4).
Botsvana, Afrika ülkeleri arasında en yüksek kredi derecelendirme notuna sahip (5).
Fotoğraf: Füsun Kavrakoğlu, 2024.
Mauritius, Yeşil Burun ile Seyşeller gibi ada devletlerinin hemen ardından Afrika’daki en gelişmiş demokrasi haline geldi. Botsvana, 2012’de Yeşil Burun Adaları’nı ve Seyşelller’i geçerek Afrika’nın en iyi ikinci demokrasisi oldu (6).
Economist’in Demokrasi Endeksinde ülkeler tam demokrasi, kusurlu demokrasi, hibrit rejim ve otoriter rejim şeklinde gruplanıyor. Bu endekse göre Norveç 10 üzerinden 9.81 puan ile birinci. Botsvana 2010’da 10 üzerinden 7.47 puanda iken 2022’de 7.73 puanla dünya sıralamasında 32. sırada ve kusurlu demokrasi kategorisinde.
Türkiye‘nin ise demokrasi endeksinde 2010’da 5.73 olan puanı 2022’de 4.35’e gerilemiş; dünya sıralamasında 103 sırada ve hibrit rejim kategorisinde.
İnsan Hakları Evrensel Beyannamesini esas alarak ülkeleri puanlayan Freedom House 2023 yılı değerlendirmelerine göre Türkiye‘nin puanı 100 üzerinden 32 ve bu puanla Özgür Olmayan Ülkeler kategorisinde. Botsvana ise 72 puanla Özgür Ülkeler kategorisinde. (Türkiye 2006’da 65 puana sahipken 2023’te 32 puana gerilemiş.)
Botsvana, 1966’da kazandığı bağımsızlık sonrası Batı tipi anayasa ile güçler ayrılığı sistemini kurmuş, çok partili düzende özgür ve adil seçimleri kesintisiz günümüze kadar uygulamış, kabileleri temsilen bir danışma meclisi (House of Chiefs) oluşturarak Batı hukuku ile geleneksel kabile hukukunu harmanlayan bir hukuk sistemi benimsemiştir.
Akıllı ve dürüst şeflerin kabile içi ve dışındaki kapsayıcı yönetim tarzı ülkenin başarısındaki en önemli faktördür. Hukukun üstünlüğü ve çoğulculuk prensiplerine uyan siyasal kurumlarını ve ekonomisini işletebilmesi; kaynaklarını bütün toplumun refahı ve gelişimi için kullanma iradesinin sergilenmiş olması bu ülkeyi alkışlamamızı gerektirmektedir (7).
Yararlanılan Kaynaklar
(1) Küreselleşme Büyük Hayal Kırıklığı, Joseph E. Stiglitz, Plan B Yayıncılık, 2002. Sayfa 58, 59.
(2) A.g.e., sayfa 60.
(3) Sahraaltı, Volkan İpek, İletişim Yayınları, 2024. Sayfa 193.
(4) Küreselleşme Büyük Hayal Kırıklığı, sayfa 59, 60.
(5) Botsvana’dan Özür Dilemeli miyim?, Bekir Ağırdır, Oksijen, 23-29 Ağustos 2024.
(6) Sahraaltı, sayfa 193.
(7) Botsvana’dan Özür Dilemeli miyim?
Leave A Reply